24 oktober 2013

Ariejan Korteweg

 
 
Vanuit je leunstoel een land bereizen is een buitengewoon interessant alternatief voor trips die je zelf niet kunt maken. Doe je dat aan de hand van een scherp kijkende en zwierig formulerende auteur, dan mag je je best bevoorrecht noemen.
 
In Surplace neemt Volkskrantjournalist Ariejan Korteweg je mee naar een maatschappij die, in weerwil van de mondialisering en het aankloppen van ongenode gasten aan de landsgrenzen, met al haar kracht vasthoudt aan het verleden. Het is de neerslag van zes intense correspondentschapsjaren in Parijs.
 
In al zijn ernst en diepgang is dit een swingend Frankrijkboek!
 

'Meer kruisbestuiving tussen politici enerzijds
en wetenschappers en denkers anderzijds
kan in Nederland helpen afstand te nemen van de waan van de dag.'


Nederlandse banden met Frankrijk lopen meestal via vakantiebestemmingen in de Provence of de Ardêche. De interesse is zelden cultureel of politiek. Wat deed jou besluiten om er je vakdomein van te maken?

Het correspondentschap is de mooiste journalistieke plek. En correspondent in Frankrijk is voor mij het summum. Omdat je er alle genres kan beoefenen, een variëteit aan onderwerpen kan aanpakken en tegelijk zelf veel wijzer kan worden. En omdat Nederlanders inderdaad weinig weten van Frankrijk, maar er doorgaans wel graag heengaan, valt er veel uit te leggen.
 

Bij het lezen van Surplace stel je geschokt vast dat een opiniepeiling van Le Monde heeft uitgewezen dat liefst 87% van de ondervraagden verlangt naar een ‘echte’ leider. Is de ‘zonnekoning’ niet machtig genoeg in hun ogen?

De Fransen willen dat de president zijn rol met verve vervult. Hij heeft de macht, laat hem die ook gebruiken en door zijn taakopvatting ook een voorbeeldrol vervullen – dat is de redenering. Sarkozy op zijn beste momenten deed dat, Hollande is meer een Noord-Europese politicus, die altijd naar breed draagvlak zoekt.

Kasteel van Chenonceau aan de Loire: getuige van een groots verleden
 
In interne maatschappelijke conflictsituaties zijn Fransen geen consensuszoekers. Harde confrontaties zijn een terugkerend beeld. Spelen ze internationaal wel een bemiddelende rol?
 
De Fransen zijn niet van nature conflictbelust, geloof ik. Het dagelijkse leven verloopt tamelijk kalm. De conflicten, op straat en in het parlement, hebben een sterk ritueel karakter. Dat heb je niet bij internationale conflicten, die vaak eenmalig zijn. Dan ligt bemiddelen meer voor de hand. Ze hebben na de VS de grootste diplomatieke dienst. Maar ook dan gaan ze conflicten niet uit de weg, denk aan Libië of Mali.

  
Eén van de behoudsgezinde reflexen van de Fransen is het conserveren van de taal (met de hulp van strenge, gezaghebbende instituten, wetten…). Denk je dat de invloed van de nieuwe Fransen, via de straattaal, tegen te houden is? Ter vergelijking: het woord toko staat in Van Dale.

Dat hou je – gelukkig – nooit tegen. Het argot, de straattaal van een vorige generatie, heeft ook veel sporen nagelaten. Maar de officiële erkenning komt met veel meer vertraging dan in Nederland. Ik vind de Van Dale altijd vrij snel reageren op nieuwe woorden.
 

Filosofen maken deel uit van het maatschappelijk debat, komen zelfs bij de president over de vloer. Dat is opmerkelijk. Is dat een geplogenheid die geëxporteerd mag worden?

Dat hangt maar helemaal van de filosofen in kwestie af. Maar meer kruisbestuiving tussen politici enerzijds en wetenschappers en denkers anderzijds kan in Nederland helpen afstand te nemen van de waan van de dag.

Het motto van de Republiek

Hoe kijken Fransen uit de vroegere kolonies en de overzeese gebieden (Martinique, Guadeloupe…) tegen de identiteit van het land aan? Brengen zij, ondanks de assimilatiedruk, een andere manier van denken mee?

Ze brengen lichtheid mee, ritmische muziek, die de ‘gallische’ Fransen amper hebben. En een met kolonialisme en slavernij beladen verleden, dat drukt op hun huidige situatie. Zowel in sociaal als economisch opzicht staan ze op achterstand. Frankrijk heeft amper gekleurde parlementariërs, burgemeesters of grote ondernemers. Kleine troost: ex-tennisser en zanger Yannick Noah is al vele jaren de meest geliefde Fransman. De Caribische eilanden liggen in economische zin aan een staatsinfuus. Aimé Césaire, dichter en politicus, heeft wat dat betreft veel Fransen de ogen geopend.


President Hollande schafte de schoolbeurzen voor kansarme leerlingen af. Je zou verwachten dat een rechtse partij zo’n maatregel neemt. Moeten we, om dat te begrijpen, de tweede peiler van het devies Liberté, égalité, fraternité erbij halen?  

Zo is het. Al is in dit geval de gelijkheid gebruikt als alibi voor pure bezuinigingsdrift.
 

Wanneer gaan de Fransen inzien dat ze geen wereldmacht meer zijn? Daar lijken ze erg blind voor te zijn.

Zodra ze dat inzien, zijn ze geen Fransen meer. Dat geloof in het eigen belang is bepalend voor het zelfbeeld.
 
Protest tegen proefboringen naar olie en gas in Zuid-Franrijk

Wat klopt er van het gerucht dat Qatar (nu al eigenaar van voetbalclub PSG) zou willen investeren in de licht ontvlambare banlieues? En is dat een reden om ongerust te worden?
 
Alles wat Qatar doet moet je met een zekere argwaan bekijken. Het blijft een mini-dictatuur met grote ongelijkheid. Ze willen zoeken naar talenten in Seine-Saint-Denis, de noordelijke banlieues van Parijs. Omdat daar veel moslims wonen, en omdat ze ambitieuze mensen nodig hebben voor hun eigen projecten.

 
Je hebt het terecht over de sobere Franse boekcovers, omslagen die niet om aandacht schreeuwen. Vind je dat wij daar een voorbeeld aan moeten nemen? En ben je tevreden met het voorplat van Surplace?

Afgelopen weekeinde was ik voor het eerst sinds m’n vertrek weer in een Parijse boekwinkel. En ik vond het een verademing, de rust van die neutrale omslagen. Had Surplace daartussen gelegen, dan zou het er heftig uitknallen. Maar op de Nederlandse en Belgische markt moet je nadrukkelijker van je laten horen. Ik vind de omslag zeer geslaagd. Hij geeft z’n geheimen niet meteen prijs, maar versterkt wel het onderwerp. En wat vind jij?
(De Scriptor vindt hem sober en kleurrijk tegelijk. Hij mag er best zijn!)

Bij het Franse straatbeeld hoort een boulangerie © Julia Jackson

De warme bakker en de plaats die het eten algemeen inneemt wordt eer aangedaan in dit boek. Maar wat is een tradition?

Je hebt de baguette en de tradition. Allebei langwerpige broden, niet bedoeld om lang te bewaren. De baguette is het gewone stokbrood, de tradition is donkerder, van beter meel, iets korter en ook wat duurder – en lekkerder.

Lees hier de recensie van Surplace

 

9 oktober 2013

Anita Nair


 
De stem van Anita Nair kun je gerust eerlijk en echt noemen. Ze is trouw aan India, loyaal aan haar stad Bangalore, stelt corruptie en andere misstanden aan de kaak, dringt door in de diepere lagen van de menselijke identiteit… en schrijft liefdevol over de Indiase keuken. In haar verhalen wisselen ratio en zintuigen elkaar af.

Na een aantal niet-spannende romans komt ze nu met een misdaadboek - De wreedheid van het hart -, een Westers concept waaraan ze een geheel eigen interpretatie geeft. Ook voor een thriller geldt dat lezen een beetje reizen is!


‘Ik wilde de onderbuik van een stad,
die doorgaans gekend is als modieuze IT-hoofdstad, aan de wereld tonen.’
 
 
Je hebt een hele reeks romans geschreven, verder ook essais, reisverhalen en poëzie. Nu is er een misdaadroman. Verken jij graag de verschillende literaire genres?

Ja. Omdat ik zo ontzettend van schrijven geniet, zie ik het niet als werk maar benader het met de gretigheid uit de tijd waarin ik mijn stem ontdekte. Maar ik geraak snel verveeld wanneer ik dezelfde dingen moet doen. Om de adrenaline op peil te houden probeer ik dus te experimenteren met thema’s en genres.   
 
 
Vergt het schrijven van een thriller andere vaardigheden dan het schrijven van een niet-misdaadroman? En heb je er evenveel voldoening uitgehaald als uit je eerdere werk?

Ja. Omdat ik altijd literaire fictie heb geschreven en de psychologische whodunit thriller een nieuw genre voor me was, was dit anders voor mij. De wreedheid van het hart vroeg om een andere benadering dan mijn overige boeken. Anders dan bij literaire romans, worden thrillers gestuurd door tijdschema’s en actie en bijgevolg is het makkelijk om fouten te maken. Terwijl ik het tempo erin probeerde te houden, moest ik opletten dat ik niets weg gaf. Het bedenken van afleidingsmanoeuvres is trouwens een kunst op zich. 

Om de personages niet op karikaturen te laten lijken, moesten ze bovendien met een fijne pen uitgewerkt worden. En hun dialogen moesten helder en natuurlijk klinken, niet als ingewikkeld erudiet proza. Maar De wreedheid van het hart daagt ook het conventionele krimi-canon uit. Enerzijds heeft het alle stylistische elementen van de literaire roman. Anderzijds wordt het gestuurd door het handelsmerk van de misdaadliteratuur. In tegenstelling tot Unlike The Better Man, Ladies Coupe, Mistress (De Minnares - uitg. Signatuur) or Lessons in Forgetting (Wanneer de cyclonen komen - uitg. Signatuur), is De wreedheid van het hart een liniair verhaal. Daarnaast is het ook een roman die het leven van mensen volgt maar op een ondubbelzinnige manier. Misschien onderscheidt het boek zich, in de eerste plaats, van het populaire genre door de sociale dimensie.   
 
Gemotoriseerde riksja in Bangalore
© Peter Richmond
Heb jij je afgevraagd wat je kunt toevoegen in termen van stijl, thematiek, karakters, details… aan het Westerse model van de misdaadroman?

Deze roman is ondergedompeld in Bangalore en begint in de eerste nacht van de Ramadan om te eindigen met het Feest van Maria. In de loop van deze 38 dagen ontvouwt zich de actie. Protagonist inspecteur Borei Gowda onderzoekt een reeks stadsmoorden die op het eerste gezicht geen verband houden met elkaar… behalve dat alle slachtoffers mannen zijn en op eenzelfde manier vermoord zijn. Toch is hij niet erg populair en moet hij, tijdens zijn speurtocht, strijden tegen de apathie van beleidsmensen. 

Er zijn veel verschillen maar die zijn louter cultureel van aard. Toch zijn er twee dingen die inspecteur Gowda echt anders maken dan de Westerse misdaadhelden.

Het eerste is dat de inspecteur niet gelooft dat gerechtigheid uiteindelijk zal geschieden. Dat hij de crimineel wellicht wel zal vatten maar dat het gerechtelijk systeem de zaak eindeloos in behandeling zal houden en misschien wel zal seponeren. Toch houdt inspecteur Gowda vol omdat hij hoopt dat het deze keer wel lukt, dat bureaucratie en corruptie het voor één keer niet zullen verpesten.  

Ten tweede zijn de meeste Westerse misdaadhelden eenzaten, volledig vervreemd van hun familie. Inspecteur Gowda is dat nauwelijks, hij heeft nog steeds een band - met zijn vader, zijn broer en diens familie, zijn vrouw en zoon -, berust niet in de status van eenzame man. In zijn hart is hij nog steeds heel erg een familieman.

Vliegerwinkel in India
Gowda en Santosh behoren tot dezelfde kaste. Welke is dat? Welke plaats heeft die in de maatschappij? En welke sociale gevolgen zijn hieraan verbonden? 

Gowda en Santosh behoren tot de Gowda-kaste. Gowdas zijn een opperkaste met een militair verleden. Ze zijn, politiek gezien en in aantal, een dominante groep. Het spreekt dus vanzelf dat de Gowdas in de staat Karnataka doorgaans een sterke politieke invloed hebben en erg aan elkaar hangen.
 

Heeft de onbetrouwbaarheid van gezagsdragers, die zowel in dit boek zit als, bijvoorbeeld ook, in het actuele onderwerp van groepsverkrachtingen, te maken met het kastesysteem?

Niet echt. Het kastesysteem heeft erg weinig te maken met onbetrouwbare autoriteiten of verkrachtingen door bendes. Voor de ene is corruptie de oorzaak, voor de andere is het sexuele frustratie.


Is de marginale situatie van transgenders, zoals ze beschreven wordt in De wreedheid van het hart, gegrepen uit de Indiase werkelijkheid?  

Ik heb geschreven over een bepaalde groep waarover we erg weinig weten, zelfs in India. Transgenders zijn een zichtbaar fenomeen in de Indiase samenleving. Dat ze bestaan en deel uitmaken van de gemeenschap is iets waarmee elke Indiër vertrouwd is. Toch hebben ze weinig rechten en worden minachtend behandeld. Het is jammer dat ze niet meer respect krijgen. De meesten van hen zijn onontwikkeld en zullen nooit een baan kunnen vinden in de gevestigde maatschappij.

God Ganesha, beschermheilige van reizigers

Voor Europeanen is de relatie tussen Hindoegoden en gelovigen vrij onbekend. Wat kun je ons daarover vertellen? En is het gebruikelijk dat mensen geloven dat de kracht van die goden in hen kan overgaan, zoals je personage Ravikumar doet? 

De relatie tussen Hindoegoden en gelovigen is een erg persoonlijke. De meeste Hindoes kiezen een godheid uit als beschermengel. Ze smeken zijn zegen af, vragen om hen te helpen in moeilijke maar ook in doorsnee tijden. Wat de vrouwelijke goden betreft, is er een wijdverbreid geloof in de mogelijkheid dat zij in het lichaam van de gelovigen kunnen plaats nemen en zich via hen tot de wereld kunnen richten. Dat gebeurt niet zo vaak maar vaak genoeg zodat mensen, wie het overkomt, het fenomeen kunnen begrijpen. 
 

In het nawoord bedank je Naseer Ahmed, ‘voor de fantastische avondwandeling door de wijk Shivaji Nagar in Bangalore’. Wat was daar zo bijzonder aan? 

Omdat de roman voortgestuwd wordt door de personages en het plot, heb ik voor de eerste keer ook de stad als karakter gebruikt… Twintig jaar lang heb ik door de smalle straten van Sivaji Nagar gereden, langs winkels die alles verkochten van noten over grendels tot auto-onderdelen, oude kranten, vlees, groenten, fruit, bloemen, kleren en schoenen... Ik heb er meer als een nieuwsgierige toerist rondgekeken dan met de berekende blik van een schrijver. Maar op die bepaalde avond had ik een gevoel van voorbestemdheid. Was het de vluchtige geur van vlees dat klaargemaakt werd of sjofel geklede kinderen proevend van suikerspinnen of was het de ondergaande zon die in een ruit reflecteerde? Op dat moment dacht ik aan het Londen van Dickens: ‘The amount of crime, starvation and nakedness or misery of every sort in the metropolis surpasses all understanding.’ 

Ik wilde de onderbuik van een stad, die doorgaans gekend is als modieuze IT-hoofdstad, aan de wereld tonen. Bangalore is erg cosmopolitisch en heeft veel grootstedelijke kenmerken. De stad vertegenwoordigt een levensstijl die snel is en dingen doet gebeuren. Maar er is ook het verborgen Bangalore. Achter de technocraten en grote merken, café latte’s en joggers, schuilt er nog een stad waarover bijna niet geschreven is en dat is wat ik geprobeerd heb te vangen, zelfs te verheerlijken. Maar dat kon ik niet alleen doen. Naseer bood zich aan als escort en zo wandelden we langs de Ramadan-markt van Sivaji Nagar die opengaat om 10 uur ’s avonds en tot in de vroege uurtjes doorgaat. Hoewel het niet veilig is om daar ’s avonds laat alleen rond te lopen, zou een middernachtelijke wandeling het verschil maken, niet alleen wat mijn ingesteldheid betrof maar ook voor het schrijven het boek. Om niet op te vallen heb ik me zelfs anders gekleed en als een moslima mijn hoofd bedekt. Omdat ik geprobeerd heb om op te gaan in de omgeving en Naseer in die wijk bekend is, zag niemand mij als een indringer of een prooi.  
 

Jij hebt er blijkbaar voor gekozen om in India te blijven wonen, hoewel je in het Engels schrijft. Veel collega’s van je doen dat liever vanuit Groot-Brittannië of de VS. Hoe is dat voor jezelf en hoe wordt daarop gereageerd in je land?

Ik zou niet ergens anders kunnen leven dan in India. Er is dus nooit twijfel geweest. Ik denk dat het voor mijn landgenoten niets uitmaakt. Maar het maakt een groot verschil voor mijn belangrijkste lezers, zij die in India wonen. Ze lezen mijn werk in het besef dat ik schrijf over een levend, ademend India en niet een land dat doordrenkt is van nostalgie.  
Papadum hoort bij Indiase maaltijden
Er wordt erg veel gegeten in dit boek. Zegt dat iets over jou of over de Indiase cultuur? 

Ik denk dat de focus op eten en voedsel te maken heeft met beide, met wie ik ben als persoon en met de Indiase samenleving. Ik heb een grote fascinatie voor voedsel (zowel wat lezen, schrijven, koken als eten betreft). Daarnaast denk ik ook dat er in onze samenleving evenveel aandacht wordt besteed aan eten als aan religie. In de diverse Indiase talen is, na de begroeting, de vraag of je al gegeten hebt, één van de eerste die gesteld worden. Die drukt betrokkenheid uit en belichaamt het besef dat het goed gaat met iemand die gegeten heeft of op het punt staat te gaan eten. 
 

 
 

27 september 2013

Dror Mishani


© Yanay Yechiel
Dat het misdaadgenre volwassen is geworden, blijkt onder meer uit het groeiende aantal landen dat auteurs afvaardigt: Zuid-Afrika, India en nu ook Israël.

Hoewel Dror Mishani zijn klassieken kent en waardeert, drukt hij een eigenzinnige stempel op het genre. Grensverleggend zijn, is zijn ambitie. Avraham Avraham (hij heet echt zo), zijn speurder, is een filosoof die op het eerste gezicht niet geschikt lijkt voor de baan en wel eens over een aanwijzing heen kijkt. En in De verdwenen zoon, Mishani’s debuut, zit een workshop literatuur en de wanhoop van een aspirant-auteur op zoek naar een onderwerp.  

Maar dit gesprek gaat natuurlijk ook over schrijver zijn in Israël. Dat is een andere biotoop dan een plek aan de Zweedse scherenkust.


‘Avi is niet op zoek naar schuld
maar naar verloren sporen van onschuld in de wereld.’


Een Israëlische misdaadauteur is een verrassende nieuwigheid voor het lezerspubliek in de Lage Landen. Wat is de voedingsbodem van je schrijverschap? En aan welke schrijftraditie voel je je verwant?

Als lezer groeide ik op met twee verschillende literaire tradities, die elkaar zelden ontmoeten: hedendaagse Hebreeuwse literatuur en misdaadfictie. Met ‘zelden ontmoeten’ bedoel ik niet alleen dat er bijna geen thrillers in het Hebreeuws waren – vertaalde en van eigen bodem – maar ook dat de moderne Hebreeuwse literatuur de misdaadromans openlijk verwierp.

Als schrijver voel ik me verwant met beide genres. Bovendien ervaar ik een sterke aandrang om ze samen te brengen.

Ik heb een erg persoonlijke band met Hebreeuwse schrijvers en wordt onder meer geïnspireerd door Brenner, Yehoshua Kenaz of Avraham B. Yehoshua. Tegelijkertijd voel ik me een soort ‘stiefzoon’ van deze nationale fictietraditie. Dat komt omdat ik evenzeer de invloed ondergaan heb van internationale, vooral Europese, misdaadauteurs: Simenon, Sjöwall & Wahlöö, Fred Vargas, Henning Mankell, Andrea Camilleri enz.
 

Ik heb de indruk dat je belangstelling hebt voor de begintijd van het misdaadgenre: Agatha Christie, Sjöwall & Wahlöö… Klopt dat? En wie valt je op bij de nieuwste auteurs?

Misdaadfictie is een vrij recent literair genre waarmee heel wat auteurs in de eerste helft van de 20ste eeuw experimenteerden. Ik hou van schrijvers die zich op de traditie baseren maar ze op de één of andere manier willen veranderen, iets doen wat niet eerder gedaan werd, nadenken over het detective-aspect in hun romans.

Het is dus waar dat ik van Christie houd en dat ik een grote fan ben van de Martin Beck-reeks… en dat ik denk dat er op dit moment niet voldoende geëxperimenteerd wordt in het genre. Dat neemt niet weg dat ik graag hedendaagse misdaadauteurs lees, mensen als Mankell, Karin Fossum, P.D. James, Fred Vargas, Petros Markaris, Indridason en anderen.

Israëlische cover van 'De verdwenen zoon'
Naast schrijver ben je ook redacteur en vertaler. Is deze achtergrond een leerrijke aanloop geweest naar het creëren van eigen werk?  

Ik was uitgever van Israëlische fictie en vertaalde misdaad (dat ben ik nu niet meer), vertaler (enkel van twee boeken van Roland Barthes, één van mijn favoriete auteurs) en ook literair criticus and literatuur-wetenschapper. Nadenken over literatuur en literair schrijven vanuit al deze verschillende invalshoeken, ervaring opdoen in alle geledingen van het boekbedrijf, bereidde mij wellicht voor op mijn schrijversleven.  

Daarnaast was het vaderschap een nog betere voorbereiding op het schrijven. Door mijn kinderen ben ik me opnieuw bewust geworden van mijn behoefte om een verhaal te vertellen, mijn verhaal, niet enkel na te denken over andermans verhalen of die te vertellen. Ik leerde bovendien dat ik erg geniet van het creëren van mooie leugens, voor hen en voor mezelf. Die liggen, tenslotte, aan de basis van literatuur. Het vaderschap als voorbereiding op het schrijven zou ook nog te maken kunnen hebben met het idee van een mogelijk verlies dat hoort bij de liefde voor je kinderen en dat ook een plek heeft in de kern van misdaadfictie.     

Toch wil ik alles wat ik hiervoor gedaan heb niet zien als ‘voorbereiding op een roman’ (Barthes had een seminarie met deze titel) want al die zaken waren belangrijk op zich. Zo was het vertalen van Barthes wellicht één van de belangrijkste ervaringen van mijn leven en ik ben er erg trots op dat ik als uitgever de Martin Beck-reeks naar Israël bracht.
 

Daarnaast ben je verbonden aan de universtiteit van Tel Aviv. Daar geef je les in de geschiedenis van de misdaadroman. Welke invalshoeken draag je aan? En waarom kiezen studenten voor dit soort lessen? 

In mijn cursus over de geschiedenis van de misdaadfictie behandel vragen als: ‘Waarom verscheen het genre op dat moment en die plaats op het toneel? Wat kenmerkt het genre?’ Met dat laatste bedoel ik: ‘Op welke manier was het, toen het verscheen, een nieuwe vorm van schrijven en lezen? En waarom was deze vorm zo cruciaal voor de Westerse cultuur, bijzonder genoeg om de meest populaire vertelvorm van de laatste eeuw te zijn?’

Ik veronderstel dat studenten naar de les komen om een antwoord te vinden op deze vragen… maar dat heb ik niet.  

Op Chanoeka, het feest van het licht,
worden donuts gegeten © tumblr
Van noordelijke, koude en donkere landen weten we dat er veel gelezen wordt. Hoe zit dat in Israël? En denk je dat mensen in een omgeving met veiligheidsproblemen fictieverhalen nodig hebben als geestelijke ontsnappingsroute? 

Zoals ik al zei, misdaadfictie was, tot voor enkele jaren, niet erg populair in Israël (en is zelfs nu niet zo populair als in Europa). Ik ken de theorie dat wij geen thrillers lezen omdat wij al genoeg bloed in de nieuwsberichten zien maar ik daarover heb ik zo mijn twijfels. Ondanks de unieke politieke situatie, lijkt het leven in een grote Israëlische stad op dat in andere grootsteden. Je vindt er dezelfde thema’s zoals persoonlijke veiligheid, sociale controle, vervreemding, klassenverschillen, armoede, migratie… Het klopt dat wij niet vaak geschreven hebben over deze onderwerpen maar misschien wordt het tijd dat wij dat doen. En misdaadfictie heeft door de jaren heen bewezen één van de meest geschikte vormen te zijn om over deze aspecten van het hedendaagse leven te schrijven.
 

In hoeverre weegt de permanente spanning en dreiging in de regio op je gemoedsrust en concentratie? Zou je, bijvoorbeeld, soms een ‘writer in residence’ willen zijn? 

De situatie in Israël heeft invloed op het schrijven, misschien nog meer wanneer je realistische misdaadromans schrijft. De vraag ‘Wat is misdaad?’ – en ‘Wat is een belangrijk misdrijf?’ – is een politieke vraag. Toen ik De verdwenen zoon schreef wist ik dat ik aan het schrijven was over een misdrijf (of een mogelijk misdrijf) dat veel Israëliërs niet als erg belangrijk zouden ervaren (omdat het om de verdwijning van een 16-jarige gaat en niet om een terroristische aanslag, bijvoorbeeld).

Toch zijn er ook prozaïscher schrijfproblemen in Israël. Zo schreef ik A possibility of violence, de tweede roman in de Avraham-reeks, onder de constante bedreiging van een oorlog met Iran (wij dreigden met een aanval, zij dreigden op hun beurt). Daarover maakte ik mij zorgen om diverse redenen, ook redenen die met het schrijverschap te maken hadden. ‘Wat als ik de roman afmaak maar op het moment van publicatie er een oorlog uitbreekt en het boek meteen passé is?’

Nu ik erover nadenk... De verdwenen zoon heb ik in Engeland geschreven waar ik enkele jaren met mijn familie gewoond heb. Ik heb ook een lange, belangrijke periode in Parijs gewoond en mijn vrouw is Poolse. Wij brengen de zomers in Warschau door. Ik heb dus behoefte aan dit soort weg-van-huis-periodes. Ik denk dat ze belangrijk waren in de ontwikkeling van een droom over een nieuwe Hebreeuwse detective, een droom die ik misschien niet had durven dromen als ik enkel de Israëlische kijk op het genre gehad had. Met ‘nieuw’ bedoel ik ‘vormvernieuwend’ en ‘als uitbreiding van het beperkte Hebreeuwse aanbod’.
 
Historische stad Koper, een element in 'De verdwenen zoon'
© Ernest B.
Je zegt wel eens dat je literaire misdaadromans wil schrijven, met de nadruk op literair. Aan welke eisen moet dat genre volgens jou voldoen? 

Het is moeilijk – misschien zelfs onmogelijk – om te bepalen wat van een roman een groot kunstwerk maakt en het is even moeilijk om te zeggen wat van een misdaadboek echt goede literatuur maakt. De criteria zouden wellicht allemaal vaag zijn en erg persoonlijk maar laat ik er toch een paar naar voren schuiven: het zou de lezers moeten aanzetten om te geven om al de personages (niet noodzakelijk van ze te houden), ook de criminelen (zoals Simenon doet); het moet aandacht hebben voor de absolute tragiek van de beschreven menselijke situatie (zoals Karin Fossum vaak doet) en niet enkel ‘doden tellen’; het moet in een eerlijk proza geschreven zijn (zoals Mankell doet), geen loopje nemen met de stijl; het moet, in hoofdzaak, oog hebben voor het verhaal en de karakters maar ook ruimte maken voor gedachten over het genre of de maatschappij of de taal. Er moet ook uit blijken dat het schrijven over misdaad bovenal gaat over pijn en verlies.
 

Met Avi Abraham zet je geen doorsnee rechercheur neer. Het lijkt alsof hij om het kwaad heen wil lopen. En hij is minstens evenveel filosoof als man van de daad. Welk type politieman heb jij voor ogen? 

Toen ik aan De verdwenen zoon begon te schrijven, wist ik niet waar het plot me precies naartoe zou brengen maar één ding wist ik wel: ik wilde een rechercheur neerzetten die niet de hele wereld verdenkt zoals de meeste speurders doen (Poirot!), die niet iedereen als een krimineel beschouwt. Ik wilde een detective voor wie, toch bij het begin van het boek, de wereld voor het grootste deel onschuldig is.

Dit had, natuurlijk, gevolgen. Avi vergist zich wel eens en merkt soms aanwijzingen niet op. Maar, buiten het oplossen van een zaak, doet Avi erg belangrijke dingen, toch dingen die belangrijk zijn voor mij. Hij is niet op zoek naar schuld maar naar verloren sporen van onschuld in de wereld. En zelfs als hij die, tot nu toe, niet gevonden heeft, dan vindt hij die zeker in zijn volgende onderzoeken.     

Dror Mishani's tweede boek in de Avraham-reeks.
Engelse titel: A possibility of Violence
Je debuut speelt zich af in Cholon, een buitenwijk van Tel Aviv. Ook jij groeide er op. Hoe zou je de buurt karakteriseren? En op welke manier ben je beïnvloed door die sociale omgeving?

Ik ben geboren in Cholon in 1975 en daar opgegroeid tot mijn 18de. Ik keer er nog vaak terug omdat mijn familie er woont. Wat invloeden betreft, kan ik alleen maar zeggen de Cholon mij vormde zoals onze thuisbasis dat altijd doet. Cholon was nooit het centrum van Israël, zeker niet in symbolische zin (zoals Tel Aviv, Jeruzalem en de Kibboets-gemeenschappen dat waren en nog zijn), en dus leerde ik daar te kijken naar Israël en de Israëliërs vanaf de kantlijn, aandacht te schenken aan dingen en mensen die niet als belangrijk werden beschouwd (vanuit een nationaal standpunt).

Eén van de doelstellingen van De verdwenen zoon was dat ik ook wilde schrijven over mensen die, normaal gezien, ontbreken in de Israëlische literatuur.  
 

In De verdwenen zoon komt een wanhopige aspirant-schrijver voor. Was jij ook bang dat je debuut er nooit zou komen?
 
Dat spreekt vanzelf. Zelfs, nu, na het afronden van de tweede roman in deze reeks, ben ik bang dat ik niet in staat zal zijn om een derde te schrijven. Ik weet niet of dit het geval is bij alle auteurs maar ik denk dat de angst voor het in rook opgaan van het boek, op gelijk welk moment, onlosmakelijk verbonden is met dat bizarre, wonderlijke gebeuren van ontwaken in de ochtend en literatuur schrijven.


Lees hier de recencie van De verdwenen zoon

19 augustus 2013

Laura Starink

© Merlijn Doomernik

Historische lessen gaan meestal over ronkende namen en knallende gebeurtenissen. Maar als je het verleden echt wil begrijpen, dan kun je niet zonder de mensen die de schoolboekengeschiedenis aan den lijve ondervonden hebben. Wil je hun verhalen vertellen, dan moet je voortmaken want getuigen hebben niet het eeuwige leven.  

Journaliste Laura Starink vertrok bij haar moeder, oom en tantes om het grotere verhaal van de Silezische Heimatvertriebenen te kunnen optekenen. Duitse wortels leert ons, onder meer, dat de waarheid niet gediend is van al te makkelijke conclusies. 

 ‘Wat mij verraste was dat de nieuwe Polen in Silezië
de Duitse geschiedenis weer de plek willen geven die haar toekomt.' 
 

Je hebt Slavische talen gestudeerd en was correspondent in Rusland. Zou je kunnen zeggen dat die keuzes al een begin waren van je zoektocht naar het verhaal van je familie?

Vreemd genoeg is het andersom gegaan. Eerst was er de belangstelling voor Rusland, daarna mijn journalistieke werk en mijn correspondentschap in Moskou. Daar heb ik wel de belangstelling opgedaan voor de fascinerende verhalen van gewone mensen die zich zo goed en zo kwaad als het ging staande hielden onder de slagen van de geschiedenis. In Rusland heeft zo ongeveer iedereen een verhaal waar je steil van achterover slaat. Pas na de dood van mijn moeder realiseerde ik me dat dit verhaal al die tijd voor mijn neus heeft gelegen en dat ik er niets mee had gedaan. Dat gaat vaak zo met familieverhalen. Je moet een zekere afstand tot je jeugd hebben voordat je aan zoiets durft te beginnen.

 
Zoekend naar de Silezische wortels van je familie, ben je bij Tweede Wereldoorlog terecht gekomen en bij kwesties die velen van ons aangaan. Hoewel er in Silizië heel weinig Kriegsbegeisterung was, haalde de NSDAP in ’38 een monsterscore in Klausberg. Hoe is dat te verklaren? 

Dat kwam omdat een groot deel van opper-Silezië in 1920 aan Polen was afgestaan en veel Duitsers dat onrecht vonden. Het leek velen dus wel een goed idee om dat gebied terug te halen. De stemming was anti-Pools en daar speelde Hitler handig op in.

Het station van Klausberg, nu Mikulczyce © Wikimedia
Je hebt geen nazi-heethoofden in de familie gevonden. Je opa, die leraar was en wel eens vrijuit sprak in de klas, kreeg het zelfs aan de stok met de autoriteiten. Stel dat je wel partijmensen en jodenhaters zou gevonden hebben, hoe zou je daarmee zijn omgegaan, journalistiek en persoonlijk?

Dat is een moeilijke vraag. Journalistiek gesproken is dat natuurlijk interessant, want velen liepen achter Hitler aan en de vraag waarom blijft fascineren. Het zou het schrijven van het boek wel lastiger hebben gemaakt, omdat ik dan de verhalen van mijn moeder, oom en tantes in twijfel had moeten trekken. Dan wordt het ook moeilijk de rest van hun verhalen te geloven en dan heb je een persoonlijk, maar ook een professioneel probleem. Dat mijn moeder als kind misschien ooit weleens in Hitler heeft geloofd vind ik geen probleem. Ze was naief en jong. Ze was een goed mens en in de verste verte geen antisemiet of xenofoob. De oorlog vond ze vreselijk. Van mijn opa weet ik eigenlijk niet precies wat hij vond, omdat hij geen geschriften heeft nagelaten en niet sprak over politiek. Het is niet uitgesloten dat hij het terugveroveren van opper-Silezië goedkeurde. Maar wat hij echt vond van het antisemitisme zal ik helaas nooit weten.
 

Terwijl ze historisch gezien niet veel recht hadden op Silezië, legden de Polen na de overwinning op Nazi-Duitsland meteen beslag op het gebied. Zou dat ook gebeurd zijn als de streek niet rijk was geweest aan bodemschatten?  

Jazeker, want het was niet het idee van de Polen, maar van Stalin. Die was niet van plan het oosten van Polen na 1945 weer af te staan. De Polen in Galicië (rondom Lwów, het vroegere Lemberg) moesten dus vertrekken en daarvoor moest in het westen plaats worden gemaakt. Polen was op zich helemaal niet blij met die verschuiving, omdat het Poolse gebieden in het oosten kwijtraakte. Wel hadden ze natuurlijk de mazzel dat ze er een rijk gebied voor terugkregen. Maar de Polen uit Galicië werden net zo gedeporteerd als de Duitsers uit Silezië.
Het embleem van Klausberg © Wikimedia
Uit het boek blijkt dat niet iedereen op dezelfde manier reageert op gelijkaardige omstandigheden. Misschien heeft Lotte het wel het zwaarst gehad (door de Russen verplicht tewerkgesteld in onmenselijke omstandigheden en er malaria aan overgehouden) en toch is Inge de meest verbitterde. Broer Hans is dan weer de kosmopoliet die zich thuis voelt bij de Polen en Russisch praat. Zijn jou ook die verschillen in de kunst van het overleven opgevallen?    

Zeker. Die verschillen maken zo’n familiegeschiedenis juist zo interessant. Niet alleen hebben de kinderen heel verschillende ervaringen op verschillende leeftijd, ook hebben ze natuurlijk allemaal hun eigen karakter. Inge is zwaar op de hand en ietwat verongelijkt, Bärbel was het zonnetje in huis, Lotte was sterk en optimistisch, mijn moeder was als oudste wat bazig, Hans was een stille dromer en Hanne was het kind van de rekening. Oorlog of geen oorlog: in elk gezin spelen daarnaast ook de onderlinge verhoudingen een belangrijke rol. 
 

Omdat het een boek is over het nodeloos verdrijven van mensen, een vraag over de Polen die uit Rusland moesten vertrekken en ingekwartierd werden bij Duitse Sileziërs. Wij zouden dat ethnische zuivering noemen maar hoe werd er toen gedacht?

De deportaties werden geen etnische zuivering genoemd, maar waren dat wel. Iedereen had zijn eigen motieven. Stalin deed het zuiver om opportunistische redenen: hij wilde gebiedsuitbreiding voor de Sovjet-Unie. De Polen en de Tsjechen deden het uit wraakgevoelens: zij waren door de nazi’s als Untermenschen behandeld, verjaagd en vermoord. De westerse geallieerden dachten dat de onderlinge haat zo groot was dat het beter was de bevolkingsgroepen uit elkaar te halen. Anders zou er vroeg of laat weer oorlog komen. Bovendien hadden ze in het westen hun handen vol: heel Europa was kapot en diende opnieuw te worden opgebouwd. Een conflict met Stalin konden ze er niet bij hebben. 

Het klooster van Klausberg © Nomenon
A
an het slot van Duitse wortels is er een verrassende passage over de opnieuw openbloeiende Silezische identiteit die zich afzet tegen de hedendaagse Poolse nationalistische partij. Ben je daardoor verrast en kan dat zorgen voor politieke spanningen in Polen?
 
Wat mij verraste was dat de nieuwe Polen in Silezië de Duitse geschiedenis weer de plek willen geven die haar toekomt. Ze zijn zelfs trots op de Duitse architectuur en koesteren de nieuwe contacten. Dat ze zich Sileziërs voelen is volgens mij een beetje romantische onzin: ze komen uit Galicië, ze hebben er geen wortels.

 
Weten de erg gelovige Polen trouwens dat de patrones van Silezië een 13de eeuwse Duitse vorstin is: Hedwig von Andechs die nu Jadwiga genoemd wordt?

Dat weten ze zeker: ooit was Silezië Pools.

Het postkantoor van Klausberg © Nomenon

Omdat je moeder ging kuren in Zwitserland heeft zij de barbarij van de Russen niet meegemaakt en zijn ook de harde na-oorlogse jaren in Silezië (met de materiële ellende en de vernederingen van de Poolse overheid) aan haar voorbijgegaan. Heeft dat haar relatie met haar zussen en broer getekend? Oorlogsleed gaat immers verder dan ontberingen…

Ik heb haar dat niet meer kunnen vragen, maar het heeft haar zeker een schuldgevoel bezorgd dat zij heeft kunnen studeren terwijl haar familie zware tijden doormaakte. Ze heeft nooit overwogen terug te gaan, ze durfde de Russische linies niet te doorkruisen. En haar vader raadde het haar af. Hij ging ervan uit dat ze allemaal uiteindelijk toch naar het westen zouden moeten en had haar dus liever in Zwitserland. Dat Inge wel is teruggegaan en voor het gezin heeft gezorgd, is denk ik altijd een onuitgesproken verwijt geweest. De anderen hebben het mijn moeder nooit kwalijk genomen en waren erg op haar gesteld.
 

Is er een kans dat je boek in het Duits vertaald wordt? En zou je willen dat je Duitse familie en doorsnee Duitsers dit verhaal kunnen lezen? 

De uitgeverij probeert het te slijten, maar tot nu toe zonder succes. Er is in Duitsland veel literatuur van en over Heimatvertriebenen. De markt is denk ik wel verzadigd. Mijn oom en tantes kunnen het wel lezen in het Nederlands, maar hun kinderen niet en die zouden graag een vertaling zien. Mijn tantes waren onder de indruk. Lotte zei bijvoorbeeld dat ze heel veel geleerd had, wat ze niet wist. Het enige voordeel van dit boek voor een Duits publiek zou kunnen zijn dat het geschreven is door een betrekkelijke buitenstaander, een Nederlandse. Dat levert misschien een iets andere invalshoek op. Maar ik vrees dat dat niet genoeg is.
 

12 augustus 2013

Antonio Hill

 
Wie Safran Foer en David Sedaris vertaalt, zou op zijn lauweren kunnen rusten... Gelukkig deed Antonio Hill dat niet. Hij creëerde zijn eigen fictieve wereld rond de Argentijnse rechercheur Héctor Salgado die nooit een rasechte Barcelonees zal worden.
 
Hills studie psychologie zorgt ervoor dat hij net iets scherper en verrassender naar de menselijke geest kijkt. Als je geboeid bent door de drijfveren die ons gedrag sturen, ons individuele leven en dat van groepen bepalen, dan zit je geheid bij deze auteur. In deze Spaanse verhalen heeft de clerus nog een vinger in de maatschappelijke pap en komt ook de onvermijdelijke Messi een keer voorbij.  

 
‘Ik denk dat, wanneer de lezers het boek uit hebben,
ze in staat zijn om met vrienden van gedachten te wisselen
 over hoe ze gereageerd zouden hebben op de situaties in de roman.’

 
Je hebt veel ervaring met het vertalen van grote auteurs. Heeft de stem van die schrijvers je niet in de weg gezeten bij het vinden van je eigen toon?

Niet echt. Ik had al heel wat jaren fictie vertaald maar geen misdaadboeken in het bijzonder. Trouwens, vertalen en schrijven zijn twee verschillende taken en je benadert elk van hen vanuit een andere gemoedstoestand.   
 

Je bent ook psycholoog. In welk opzicht helpt die achtergrond bij het creëren van personages of de interacties van karakters?

Ik veronderstel dat dat meer helpt dan ik vermoed maar ik heb de laatste twintig jaar niet meer als psycholoog gewerkt. Ik denk dat de keuze voor een studie psychologie beantwoordt aan iemands interesse voor menselijk gedrag, voor hoe mensen in elkaar zitten. Ik observeer graag menselijke reacties en dat komt van pas bij het creëren van personages. 
Parc Joan Miro © Ferran Morena Lanza
Ergens in Dodelijke zomer opper je het idee dat psychologen en ondervragende rechercheurs opzettelijk stiltes laten vallen in gesprekken. Wat beogen ze daarmee?

Dat verschilt van mens tot mens. Sommige mensen voelen zich onprettig bij stilte, voelen de noodzaak om die leegte op te vullen met conversatie en geven dan meer informatie dan ze eerst van plan waren. Bij anderen, de koudste persoonlijkheden, werkt dat helemaal niet…
 

Godsdienstbeleving speelt een rol in Dodelijke zomer. Wij, noorderlingen, zijn het, bijvoorbeeld, niet meer gewoon om een priester in de familie te hebben zoals de Castells. Hoe godsdienstig zijn de Barcelonezen nog en heeft de economische crisis invloed op hun spiritualiteit?

Wij hier zijn ook niet meer zo religieus maar toch mogen we niet vergeten dat de Katholieke Kerk in dit land jarenlang een belangrijke rol heeft gespeeld. Hoewel dat veranderd is sinds de democratisering, denk ik toch dat de Kerk hier meer macht heeft dan in andere Europese landen: ze geeft haar opinie over heel wat sociale thema’s die niet strict religieus zijn. En ze lijkt altijd en in alles gelijk te hebben (Het kost veel moeite om haar vergissingen te doen toegeven, ook de grote!).

Wat mij betreft is spiritualiteit iets anders. En neen, ik denk niet dat economie invloed heeft op het spirituele leven.

 
Héctor Salgado is een Argentijn. Waarin zou het verschil liggen als je van hem een Spanjaard had gemaakt? En kun je uitleggen waarin een Argentijns accent verschilt van een Spaans?

Hij is in mijn geest als Argentijn geboren en ik weet echt niet waarom precies. Het gebeurde gewoon. Ik wilde een man die van buiten Barcelona kwam en toen besloot ik om hem zelfs van buiten Spanje te laten komen.

Je voelt je immers kwetsbaarder als je in een vreemd land woont, zelfs al woon je er al jaren. Héctors situatie (zijn recente echtscheiding, zijn problemen met dokter Omar en met zijn eigen politieteam) verergerde omdat hij een Argentijnse rechercheur is en altijd zal zijn.

Het accent verschilt nogal en dat was een probleem als Héctor aan het woord kwam in de roman. Rekening houdend met het oordeel van mijn Argentijnse vrienden, besloot ik uiteindelijk om hem Castilliaans te laten spreken, behalve op belangrijke momenten (wanneer hij boos is of kwetsbaar): dan komen zijn oude accent en woordenschat weer naar boven. 
 

In De wraak van de honden schrijf je met een scherpe pen over teambuilding-activiteiten en de ideeën die erbij horen. Hoe kijk je daar als psycholoog en als mens naar?

Teambuilding is per definitie geen slechte zaak. Wat ik probeerde te bekritiseren was het ‘Noord-Amerikaanse’ idee van de onderneming als je vriend en zelfs tweede thuis. Vroeger wist je gewoon dat je baas geen vriend was (zoals je geleerd had dat je ouders en leraars geen vrienden waren). Intussen heeft die ‘uitstekende relatie’ met familie, leraars enz. zijn intrede gedaan in de arbeidswereld en ik denk dat dat een beetje pervers kan zijn. Natuurlijk is er één en ander veranderd in bedrijven en is het veel prettiger werken in een team als mensen om elkaar geven of als een baas de tijd neemt om je dingen op een beleefde manier uit te leggen, zelfs als je een fout hebt gemaakt.

Maar alles bij mekaar zijn bedrijven een kleine weerspiegeling van de samenleving met naijver, jaloezie, hebzucht, ook liefde… Je mag dus niet denken dat je op je werkplek enkel door vrienden omringd wordt of dat je baas echt om je geeft: hij of zij doet dat misschien maar als er een conflict is, dan zullen ze de onderneming, en niet jou, verdedigen… Zo is het altijd geweest, alleen was dat vroeger duidelijker.
 
De haven van Barcelona

In je tweede boek zitten veel kritische ideeën over de menselijke identiteit. Zo worden, bijvoorbeeld, groepsstructuren geanaliseerd. Hoe kan een niet-leiderstype zich handhaven tussen natuurlijke maar dominante leiders?

Dat is een moeilijke vraag. Iedereen probeert te overleven, misschien door zich te onderwerpen, misschien door zich bij de sterkeren te scharen, misschien zelfs door ongehoorzaamheid en het spelen van een alternatieve rol. Dat onderzoeken was erg intrigerend voor mij, zelfs als auteur!


Het mensbeeld dat je in dit boek ophangt, is niet fraai: vergaand eigenbelang, gewetenloosheid, zelfbedrog… Is dat ook je eigen overtuiging en welke rol heeft je opleiding tot psycholoog daarin gespeeld?
 
Misdaadromans hebben de neiging om de ergste kanten van de mens te portretteren. Omdat we het over misdaad hebben, moeten we de emoties verwoorden die leiden tot het begaan van een moord. Het is niet mijn mening over hoe mensen, in het algemeen, in mekaar zitten. Maar ik denk dat, wanneer de lezers het boek uit hebben, ze in staat zijn om met vrienden van gedachten te wisselen over hoe ze gereageerd zouden hebben op de situaties in de roman. Het is erg interessant om te zien hoe mensen op de dag van vandaag met collega’s omgaan: we brengen zo veel tijd op het werk door dat we hen soms vaker zien dan onze familie of intieme vrienden.

De stierenarena werd omgebouwd tot shopping center
© Marc Arias
In De wraak van de honden wordt verteld dat de voormalige stierenarena in Barcelona wordt omgebouwd tot winkelcentrum. Is dat in werkelijkheid ook zo? En hoe sta je zelf tegenover die bekritiseerde stierenvechterstraditie?

Ja, het is verbouwd en is nu een winkelcentrum (ziet er eigenlijk wel leuk uit). Elk optreden waarbij wreed wordt omgegaan met dieren verdraag ik slecht. Dat gezegd zijnde, denk ik ook dat er veel hypocrisie is rond stierengevechten (in en buiten Spanje): de waarheid is dat dieren eeuwenlang overal mishandeld en gebruikt zijn. Het stierengevecht is een wrede show (en ik hou er helemaal niet van) maar het is ook een deel van de Spaanse cultuur en verdient een beetje respect. Het zijn geen barbaren die een stier doden, het is iets meer dan dat.

 
Je boeken spelen in Barcelona. Denk je die stad als achtergrond te behouden in je volgende boeken? En welk soort stof biedt ze een schrijver?

Ook voor de derde boek rond Héctor Salgado zal ik Barcelona als achtergrond gebruiken (en wellicht zal ik hetzelfde doen voor de hele serie) maar ik zou het niet erg vinden om een roman elders te situeren en met andere karakters. Barcelona is een fantastische stad: je vindt er veel geschiedenis, kunst, traditie en moderniteit. En het is ook mijn thuisstad. Daarom is het eenvoudiger voor mij om ze te gebruiken voor mijn werk.  
 

Recensie Dodelijke zomer
Recensie De wraak van de honden