27 september 2013

Dror Mishani


© Yanay Yechiel
Dat het misdaadgenre volwassen is geworden, blijkt onder meer uit het groeiende aantal landen dat auteurs afvaardigt: Zuid-Afrika, India en nu ook Israël.

Hoewel Dror Mishani zijn klassieken kent en waardeert, drukt hij een eigenzinnige stempel op het genre. Grensverleggend zijn, is zijn ambitie. Avraham Avraham (hij heet echt zo), zijn speurder, is een filosoof die op het eerste gezicht niet geschikt lijkt voor de baan en wel eens over een aanwijzing heen kijkt. En in De verdwenen zoon, Mishani’s debuut, zit een workshop literatuur en de wanhoop van een aspirant-auteur op zoek naar een onderwerp.  

Maar dit gesprek gaat natuurlijk ook over schrijver zijn in Israël. Dat is een andere biotoop dan een plek aan de Zweedse scherenkust.


‘Avi is niet op zoek naar schuld
maar naar verloren sporen van onschuld in de wereld.’


Een Israëlische misdaadauteur is een verrassende nieuwigheid voor het lezerspubliek in de Lage Landen. Wat is de voedingsbodem van je schrijverschap? En aan welke schrijftraditie voel je je verwant?

Als lezer groeide ik op met twee verschillende literaire tradities, die elkaar zelden ontmoeten: hedendaagse Hebreeuwse literatuur en misdaadfictie. Met ‘zelden ontmoeten’ bedoel ik niet alleen dat er bijna geen thrillers in het Hebreeuws waren – vertaalde en van eigen bodem – maar ook dat de moderne Hebreeuwse literatuur de misdaadromans openlijk verwierp.

Als schrijver voel ik me verwant met beide genres. Bovendien ervaar ik een sterke aandrang om ze samen te brengen.

Ik heb een erg persoonlijke band met Hebreeuwse schrijvers en wordt onder meer geïnspireerd door Brenner, Yehoshua Kenaz of Avraham B. Yehoshua. Tegelijkertijd voel ik me een soort ‘stiefzoon’ van deze nationale fictietraditie. Dat komt omdat ik evenzeer de invloed ondergaan heb van internationale, vooral Europese, misdaadauteurs: Simenon, Sjöwall & Wahlöö, Fred Vargas, Henning Mankell, Andrea Camilleri enz.
 

Ik heb de indruk dat je belangstelling hebt voor de begintijd van het misdaadgenre: Agatha Christie, Sjöwall & Wahlöö… Klopt dat? En wie valt je op bij de nieuwste auteurs?

Misdaadfictie is een vrij recent literair genre waarmee heel wat auteurs in de eerste helft van de 20ste eeuw experimenteerden. Ik hou van schrijvers die zich op de traditie baseren maar ze op de één of andere manier willen veranderen, iets doen wat niet eerder gedaan werd, nadenken over het detective-aspect in hun romans.

Het is dus waar dat ik van Christie houd en dat ik een grote fan ben van de Martin Beck-reeks… en dat ik denk dat er op dit moment niet voldoende geëxperimenteerd wordt in het genre. Dat neemt niet weg dat ik graag hedendaagse misdaadauteurs lees, mensen als Mankell, Karin Fossum, P.D. James, Fred Vargas, Petros Markaris, Indridason en anderen.

Israëlische cover van 'De verdwenen zoon'
Naast schrijver ben je ook redacteur en vertaler. Is deze achtergrond een leerrijke aanloop geweest naar het creëren van eigen werk?  

Ik was uitgever van Israëlische fictie en vertaalde misdaad (dat ben ik nu niet meer), vertaler (enkel van twee boeken van Roland Barthes, één van mijn favoriete auteurs) en ook literair criticus and literatuur-wetenschapper. Nadenken over literatuur en literair schrijven vanuit al deze verschillende invalshoeken, ervaring opdoen in alle geledingen van het boekbedrijf, bereidde mij wellicht voor op mijn schrijversleven.  

Daarnaast was het vaderschap een nog betere voorbereiding op het schrijven. Door mijn kinderen ben ik me opnieuw bewust geworden van mijn behoefte om een verhaal te vertellen, mijn verhaal, niet enkel na te denken over andermans verhalen of die te vertellen. Ik leerde bovendien dat ik erg geniet van het creëren van mooie leugens, voor hen en voor mezelf. Die liggen, tenslotte, aan de basis van literatuur. Het vaderschap als voorbereiding op het schrijven zou ook nog te maken kunnen hebben met het idee van een mogelijk verlies dat hoort bij de liefde voor je kinderen en dat ook een plek heeft in de kern van misdaadfictie.     

Toch wil ik alles wat ik hiervoor gedaan heb niet zien als ‘voorbereiding op een roman’ (Barthes had een seminarie met deze titel) want al die zaken waren belangrijk op zich. Zo was het vertalen van Barthes wellicht één van de belangrijkste ervaringen van mijn leven en ik ben er erg trots op dat ik als uitgever de Martin Beck-reeks naar Israël bracht.
 

Daarnaast ben je verbonden aan de universtiteit van Tel Aviv. Daar geef je les in de geschiedenis van de misdaadroman. Welke invalshoeken draag je aan? En waarom kiezen studenten voor dit soort lessen? 

In mijn cursus over de geschiedenis van de misdaadfictie behandel vragen als: ‘Waarom verscheen het genre op dat moment en die plaats op het toneel? Wat kenmerkt het genre?’ Met dat laatste bedoel ik: ‘Op welke manier was het, toen het verscheen, een nieuwe vorm van schrijven en lezen? En waarom was deze vorm zo cruciaal voor de Westerse cultuur, bijzonder genoeg om de meest populaire vertelvorm van de laatste eeuw te zijn?’

Ik veronderstel dat studenten naar de les komen om een antwoord te vinden op deze vragen… maar dat heb ik niet.  

Op Chanoeka, het feest van het licht,
worden donuts gegeten © tumblr
Van noordelijke, koude en donkere landen weten we dat er veel gelezen wordt. Hoe zit dat in Israël? En denk je dat mensen in een omgeving met veiligheidsproblemen fictieverhalen nodig hebben als geestelijke ontsnappingsroute? 

Zoals ik al zei, misdaadfictie was, tot voor enkele jaren, niet erg populair in Israël (en is zelfs nu niet zo populair als in Europa). Ik ken de theorie dat wij geen thrillers lezen omdat wij al genoeg bloed in de nieuwsberichten zien maar ik daarover heb ik zo mijn twijfels. Ondanks de unieke politieke situatie, lijkt het leven in een grote Israëlische stad op dat in andere grootsteden. Je vindt er dezelfde thema’s zoals persoonlijke veiligheid, sociale controle, vervreemding, klassenverschillen, armoede, migratie… Het klopt dat wij niet vaak geschreven hebben over deze onderwerpen maar misschien wordt het tijd dat wij dat doen. En misdaadfictie heeft door de jaren heen bewezen één van de meest geschikte vormen te zijn om over deze aspecten van het hedendaagse leven te schrijven.
 

In hoeverre weegt de permanente spanning en dreiging in de regio op je gemoedsrust en concentratie? Zou je, bijvoorbeeld, soms een ‘writer in residence’ willen zijn? 

De situatie in Israël heeft invloed op het schrijven, misschien nog meer wanneer je realistische misdaadromans schrijft. De vraag ‘Wat is misdaad?’ – en ‘Wat is een belangrijk misdrijf?’ – is een politieke vraag. Toen ik De verdwenen zoon schreef wist ik dat ik aan het schrijven was over een misdrijf (of een mogelijk misdrijf) dat veel Israëliërs niet als erg belangrijk zouden ervaren (omdat het om de verdwijning van een 16-jarige gaat en niet om een terroristische aanslag, bijvoorbeeld).

Toch zijn er ook prozaïscher schrijfproblemen in Israël. Zo schreef ik A possibility of violence, de tweede roman in de Avraham-reeks, onder de constante bedreiging van een oorlog met Iran (wij dreigden met een aanval, zij dreigden op hun beurt). Daarover maakte ik mij zorgen om diverse redenen, ook redenen die met het schrijverschap te maken hadden. ‘Wat als ik de roman afmaak maar op het moment van publicatie er een oorlog uitbreekt en het boek meteen passé is?’

Nu ik erover nadenk... De verdwenen zoon heb ik in Engeland geschreven waar ik enkele jaren met mijn familie gewoond heb. Ik heb ook een lange, belangrijke periode in Parijs gewoond en mijn vrouw is Poolse. Wij brengen de zomers in Warschau door. Ik heb dus behoefte aan dit soort weg-van-huis-periodes. Ik denk dat ze belangrijk waren in de ontwikkeling van een droom over een nieuwe Hebreeuwse detective, een droom die ik misschien niet had durven dromen als ik enkel de Israëlische kijk op het genre gehad had. Met ‘nieuw’ bedoel ik ‘vormvernieuwend’ en ‘als uitbreiding van het beperkte Hebreeuwse aanbod’.
 
Historische stad Koper, een element in 'De verdwenen zoon'
© Ernest B.
Je zegt wel eens dat je literaire misdaadromans wil schrijven, met de nadruk op literair. Aan welke eisen moet dat genre volgens jou voldoen? 

Het is moeilijk – misschien zelfs onmogelijk – om te bepalen wat van een roman een groot kunstwerk maakt en het is even moeilijk om te zeggen wat van een misdaadboek echt goede literatuur maakt. De criteria zouden wellicht allemaal vaag zijn en erg persoonlijk maar laat ik er toch een paar naar voren schuiven: het zou de lezers moeten aanzetten om te geven om al de personages (niet noodzakelijk van ze te houden), ook de criminelen (zoals Simenon doet); het moet aandacht hebben voor de absolute tragiek van de beschreven menselijke situatie (zoals Karin Fossum vaak doet) en niet enkel ‘doden tellen’; het moet in een eerlijk proza geschreven zijn (zoals Mankell doet), geen loopje nemen met de stijl; het moet, in hoofdzaak, oog hebben voor het verhaal en de karakters maar ook ruimte maken voor gedachten over het genre of de maatschappij of de taal. Er moet ook uit blijken dat het schrijven over misdaad bovenal gaat over pijn en verlies.
 

Met Avi Abraham zet je geen doorsnee rechercheur neer. Het lijkt alsof hij om het kwaad heen wil lopen. En hij is minstens evenveel filosoof als man van de daad. Welk type politieman heb jij voor ogen? 

Toen ik aan De verdwenen zoon begon te schrijven, wist ik niet waar het plot me precies naartoe zou brengen maar één ding wist ik wel: ik wilde een rechercheur neerzetten die niet de hele wereld verdenkt zoals de meeste speurders doen (Poirot!), die niet iedereen als een krimineel beschouwt. Ik wilde een detective voor wie, toch bij het begin van het boek, de wereld voor het grootste deel onschuldig is.

Dit had, natuurlijk, gevolgen. Avi vergist zich wel eens en merkt soms aanwijzingen niet op. Maar, buiten het oplossen van een zaak, doet Avi erg belangrijke dingen, toch dingen die belangrijk zijn voor mij. Hij is niet op zoek naar schuld maar naar verloren sporen van onschuld in de wereld. En zelfs als hij die, tot nu toe, niet gevonden heeft, dan vindt hij die zeker in zijn volgende onderzoeken.     

Dror Mishani's tweede boek in de Avraham-reeks.
Engelse titel: A possibility of Violence
Je debuut speelt zich af in Cholon, een buitenwijk van Tel Aviv. Ook jij groeide er op. Hoe zou je de buurt karakteriseren? En op welke manier ben je beïnvloed door die sociale omgeving?

Ik ben geboren in Cholon in 1975 en daar opgegroeid tot mijn 18de. Ik keer er nog vaak terug omdat mijn familie er woont. Wat invloeden betreft, kan ik alleen maar zeggen de Cholon mij vormde zoals onze thuisbasis dat altijd doet. Cholon was nooit het centrum van Israël, zeker niet in symbolische zin (zoals Tel Aviv, Jeruzalem en de Kibboets-gemeenschappen dat waren en nog zijn), en dus leerde ik daar te kijken naar Israël en de Israëliërs vanaf de kantlijn, aandacht te schenken aan dingen en mensen die niet als belangrijk werden beschouwd (vanuit een nationaal standpunt).

Eén van de doelstellingen van De verdwenen zoon was dat ik ook wilde schrijven over mensen die, normaal gezien, ontbreken in de Israëlische literatuur.  
 

In De verdwenen zoon komt een wanhopige aspirant-schrijver voor. Was jij ook bang dat je debuut er nooit zou komen?
 
Dat spreekt vanzelf. Zelfs, nu, na het afronden van de tweede roman in deze reeks, ben ik bang dat ik niet in staat zal zijn om een derde te schrijven. Ik weet niet of dit het geval is bij alle auteurs maar ik denk dat de angst voor het in rook opgaan van het boek, op gelijk welk moment, onlosmakelijk verbonden is met dat bizarre, wonderlijke gebeuren van ontwaken in de ochtend en literatuur schrijven.


Lees hier de recencie van De verdwenen zoon

19 augustus 2013

Laura Starink

© Merlijn Doomernik

Historische lessen gaan meestal over ronkende namen en knallende gebeurtenissen. Maar als je het verleden echt wil begrijpen, dan kun je niet zonder de mensen die de schoolboekengeschiedenis aan den lijve ondervonden hebben. Wil je hun verhalen vertellen, dan moet je voortmaken want getuigen hebben niet het eeuwige leven.  

Journaliste Laura Starink vertrok bij haar moeder, oom en tantes om het grotere verhaal van de Silezische Heimatvertriebenen te kunnen optekenen. Duitse wortels leert ons, onder meer, dat de waarheid niet gediend is van al te makkelijke conclusies. 

 ‘Wat mij verraste was dat de nieuwe Polen in Silezië
de Duitse geschiedenis weer de plek willen geven die haar toekomt.' 
 

Je hebt Slavische talen gestudeerd en was correspondent in Rusland. Zou je kunnen zeggen dat die keuzes al een begin waren van je zoektocht naar het verhaal van je familie?

Vreemd genoeg is het andersom gegaan. Eerst was er de belangstelling voor Rusland, daarna mijn journalistieke werk en mijn correspondentschap in Moskou. Daar heb ik wel de belangstelling opgedaan voor de fascinerende verhalen van gewone mensen die zich zo goed en zo kwaad als het ging staande hielden onder de slagen van de geschiedenis. In Rusland heeft zo ongeveer iedereen een verhaal waar je steil van achterover slaat. Pas na de dood van mijn moeder realiseerde ik me dat dit verhaal al die tijd voor mijn neus heeft gelegen en dat ik er niets mee had gedaan. Dat gaat vaak zo met familieverhalen. Je moet een zekere afstand tot je jeugd hebben voordat je aan zoiets durft te beginnen.

 
Zoekend naar de Silezische wortels van je familie, ben je bij Tweede Wereldoorlog terecht gekomen en bij kwesties die velen van ons aangaan. Hoewel er in Silizië heel weinig Kriegsbegeisterung was, haalde de NSDAP in ’38 een monsterscore in Klausberg. Hoe is dat te verklaren? 

Dat kwam omdat een groot deel van opper-Silezië in 1920 aan Polen was afgestaan en veel Duitsers dat onrecht vonden. Het leek velen dus wel een goed idee om dat gebied terug te halen. De stemming was anti-Pools en daar speelde Hitler handig op in.

Het station van Klausberg, nu Mikulczyce © Wikimedia
Je hebt geen nazi-heethoofden in de familie gevonden. Je opa, die leraar was en wel eens vrijuit sprak in de klas, kreeg het zelfs aan de stok met de autoriteiten. Stel dat je wel partijmensen en jodenhaters zou gevonden hebben, hoe zou je daarmee zijn omgegaan, journalistiek en persoonlijk?

Dat is een moeilijke vraag. Journalistiek gesproken is dat natuurlijk interessant, want velen liepen achter Hitler aan en de vraag waarom blijft fascineren. Het zou het schrijven van het boek wel lastiger hebben gemaakt, omdat ik dan de verhalen van mijn moeder, oom en tantes in twijfel had moeten trekken. Dan wordt het ook moeilijk de rest van hun verhalen te geloven en dan heb je een persoonlijk, maar ook een professioneel probleem. Dat mijn moeder als kind misschien ooit weleens in Hitler heeft geloofd vind ik geen probleem. Ze was naief en jong. Ze was een goed mens en in de verste verte geen antisemiet of xenofoob. De oorlog vond ze vreselijk. Van mijn opa weet ik eigenlijk niet precies wat hij vond, omdat hij geen geschriften heeft nagelaten en niet sprak over politiek. Het is niet uitgesloten dat hij het terugveroveren van opper-Silezië goedkeurde. Maar wat hij echt vond van het antisemitisme zal ik helaas nooit weten.
 

Terwijl ze historisch gezien niet veel recht hadden op Silezië, legden de Polen na de overwinning op Nazi-Duitsland meteen beslag op het gebied. Zou dat ook gebeurd zijn als de streek niet rijk was geweest aan bodemschatten?  

Jazeker, want het was niet het idee van de Polen, maar van Stalin. Die was niet van plan het oosten van Polen na 1945 weer af te staan. De Polen in Galicië (rondom Lwów, het vroegere Lemberg) moesten dus vertrekken en daarvoor moest in het westen plaats worden gemaakt. Polen was op zich helemaal niet blij met die verschuiving, omdat het Poolse gebieden in het oosten kwijtraakte. Wel hadden ze natuurlijk de mazzel dat ze er een rijk gebied voor terugkregen. Maar de Polen uit Galicië werden net zo gedeporteerd als de Duitsers uit Silezië.
Het embleem van Klausberg © Wikimedia
Uit het boek blijkt dat niet iedereen op dezelfde manier reageert op gelijkaardige omstandigheden. Misschien heeft Lotte het wel het zwaarst gehad (door de Russen verplicht tewerkgesteld in onmenselijke omstandigheden en er malaria aan overgehouden) en toch is Inge de meest verbitterde. Broer Hans is dan weer de kosmopoliet die zich thuis voelt bij de Polen en Russisch praat. Zijn jou ook die verschillen in de kunst van het overleven opgevallen?    

Zeker. Die verschillen maken zo’n familiegeschiedenis juist zo interessant. Niet alleen hebben de kinderen heel verschillende ervaringen op verschillende leeftijd, ook hebben ze natuurlijk allemaal hun eigen karakter. Inge is zwaar op de hand en ietwat verongelijkt, Bärbel was het zonnetje in huis, Lotte was sterk en optimistisch, mijn moeder was als oudste wat bazig, Hans was een stille dromer en Hanne was het kind van de rekening. Oorlog of geen oorlog: in elk gezin spelen daarnaast ook de onderlinge verhoudingen een belangrijke rol. 
 

Omdat het een boek is over het nodeloos verdrijven van mensen, een vraag over de Polen die uit Rusland moesten vertrekken en ingekwartierd werden bij Duitse Sileziërs. Wij zouden dat ethnische zuivering noemen maar hoe werd er toen gedacht?

De deportaties werden geen etnische zuivering genoemd, maar waren dat wel. Iedereen had zijn eigen motieven. Stalin deed het zuiver om opportunistische redenen: hij wilde gebiedsuitbreiding voor de Sovjet-Unie. De Polen en de Tsjechen deden het uit wraakgevoelens: zij waren door de nazi’s als Untermenschen behandeld, verjaagd en vermoord. De westerse geallieerden dachten dat de onderlinge haat zo groot was dat het beter was de bevolkingsgroepen uit elkaar te halen. Anders zou er vroeg of laat weer oorlog komen. Bovendien hadden ze in het westen hun handen vol: heel Europa was kapot en diende opnieuw te worden opgebouwd. Een conflict met Stalin konden ze er niet bij hebben. 

Het klooster van Klausberg © Nomenon
A
an het slot van Duitse wortels is er een verrassende passage over de opnieuw openbloeiende Silezische identiteit die zich afzet tegen de hedendaagse Poolse nationalistische partij. Ben je daardoor verrast en kan dat zorgen voor politieke spanningen in Polen?
 
Wat mij verraste was dat de nieuwe Polen in Silezië de Duitse geschiedenis weer de plek willen geven die haar toekomt. Ze zijn zelfs trots op de Duitse architectuur en koesteren de nieuwe contacten. Dat ze zich Sileziërs voelen is volgens mij een beetje romantische onzin: ze komen uit Galicië, ze hebben er geen wortels.

 
Weten de erg gelovige Polen trouwens dat de patrones van Silezië een 13de eeuwse Duitse vorstin is: Hedwig von Andechs die nu Jadwiga genoemd wordt?

Dat weten ze zeker: ooit was Silezië Pools.

Het postkantoor van Klausberg © Nomenon

Omdat je moeder ging kuren in Zwitserland heeft zij de barbarij van de Russen niet meegemaakt en zijn ook de harde na-oorlogse jaren in Silezië (met de materiële ellende en de vernederingen van de Poolse overheid) aan haar voorbijgegaan. Heeft dat haar relatie met haar zussen en broer getekend? Oorlogsleed gaat immers verder dan ontberingen…

Ik heb haar dat niet meer kunnen vragen, maar het heeft haar zeker een schuldgevoel bezorgd dat zij heeft kunnen studeren terwijl haar familie zware tijden doormaakte. Ze heeft nooit overwogen terug te gaan, ze durfde de Russische linies niet te doorkruisen. En haar vader raadde het haar af. Hij ging ervan uit dat ze allemaal uiteindelijk toch naar het westen zouden moeten en had haar dus liever in Zwitserland. Dat Inge wel is teruggegaan en voor het gezin heeft gezorgd, is denk ik altijd een onuitgesproken verwijt geweest. De anderen hebben het mijn moeder nooit kwalijk genomen en waren erg op haar gesteld.
 

Is er een kans dat je boek in het Duits vertaald wordt? En zou je willen dat je Duitse familie en doorsnee Duitsers dit verhaal kunnen lezen? 

De uitgeverij probeert het te slijten, maar tot nu toe zonder succes. Er is in Duitsland veel literatuur van en over Heimatvertriebenen. De markt is denk ik wel verzadigd. Mijn oom en tantes kunnen het wel lezen in het Nederlands, maar hun kinderen niet en die zouden graag een vertaling zien. Mijn tantes waren onder de indruk. Lotte zei bijvoorbeeld dat ze heel veel geleerd had, wat ze niet wist. Het enige voordeel van dit boek voor een Duits publiek zou kunnen zijn dat het geschreven is door een betrekkelijke buitenstaander, een Nederlandse. Dat levert misschien een iets andere invalshoek op. Maar ik vrees dat dat niet genoeg is.
 

12 augustus 2013

Antonio Hill

 
Wie Safran Foer en David Sedaris vertaalt, zou op zijn lauweren kunnen rusten... Gelukkig deed Antonio Hill dat niet. Hij creëerde zijn eigen fictieve wereld rond de Argentijnse rechercheur Héctor Salgado die nooit een rasechte Barcelonees zal worden.
 
Hills studie psychologie zorgt ervoor dat hij net iets scherper en verrassender naar de menselijke geest kijkt. Als je geboeid bent door de drijfveren die ons gedrag sturen, ons individuele leven en dat van groepen bepalen, dan zit je geheid bij deze auteur. In deze Spaanse verhalen heeft de clerus nog een vinger in de maatschappelijke pap en komt ook de onvermijdelijke Messi een keer voorbij.  

 
‘Ik denk dat, wanneer de lezers het boek uit hebben,
ze in staat zijn om met vrienden van gedachten te wisselen
 over hoe ze gereageerd zouden hebben op de situaties in de roman.’

 
Je hebt veel ervaring met het vertalen van grote auteurs. Heeft de stem van die schrijvers je niet in de weg gezeten bij het vinden van je eigen toon?

Niet echt. Ik had al heel wat jaren fictie vertaald maar geen misdaadboeken in het bijzonder. Trouwens, vertalen en schrijven zijn twee verschillende taken en je benadert elk van hen vanuit een andere gemoedstoestand.   
 

Je bent ook psycholoog. In welk opzicht helpt die achtergrond bij het creëren van personages of de interacties van karakters?

Ik veronderstel dat dat meer helpt dan ik vermoed maar ik heb de laatste twintig jaar niet meer als psycholoog gewerkt. Ik denk dat de keuze voor een studie psychologie beantwoordt aan iemands interesse voor menselijk gedrag, voor hoe mensen in elkaar zitten. Ik observeer graag menselijke reacties en dat komt van pas bij het creëren van personages. 
Parc Joan Miro © Ferran Morena Lanza
Ergens in Dodelijke zomer opper je het idee dat psychologen en ondervragende rechercheurs opzettelijk stiltes laten vallen in gesprekken. Wat beogen ze daarmee?

Dat verschilt van mens tot mens. Sommige mensen voelen zich onprettig bij stilte, voelen de noodzaak om die leegte op te vullen met conversatie en geven dan meer informatie dan ze eerst van plan waren. Bij anderen, de koudste persoonlijkheden, werkt dat helemaal niet…
 

Godsdienstbeleving speelt een rol in Dodelijke zomer. Wij, noorderlingen, zijn het, bijvoorbeeld, niet meer gewoon om een priester in de familie te hebben zoals de Castells. Hoe godsdienstig zijn de Barcelonezen nog en heeft de economische crisis invloed op hun spiritualiteit?

Wij hier zijn ook niet meer zo religieus maar toch mogen we niet vergeten dat de Katholieke Kerk in dit land jarenlang een belangrijke rol heeft gespeeld. Hoewel dat veranderd is sinds de democratisering, denk ik toch dat de Kerk hier meer macht heeft dan in andere Europese landen: ze geeft haar opinie over heel wat sociale thema’s die niet strict religieus zijn. En ze lijkt altijd en in alles gelijk te hebben (Het kost veel moeite om haar vergissingen te doen toegeven, ook de grote!).

Wat mij betreft is spiritualiteit iets anders. En neen, ik denk niet dat economie invloed heeft op het spirituele leven.

 
Héctor Salgado is een Argentijn. Waarin zou het verschil liggen als je van hem een Spanjaard had gemaakt? En kun je uitleggen waarin een Argentijns accent verschilt van een Spaans?

Hij is in mijn geest als Argentijn geboren en ik weet echt niet waarom precies. Het gebeurde gewoon. Ik wilde een man die van buiten Barcelona kwam en toen besloot ik om hem zelfs van buiten Spanje te laten komen.

Je voelt je immers kwetsbaarder als je in een vreemd land woont, zelfs al woon je er al jaren. Héctors situatie (zijn recente echtscheiding, zijn problemen met dokter Omar en met zijn eigen politieteam) verergerde omdat hij een Argentijnse rechercheur is en altijd zal zijn.

Het accent verschilt nogal en dat was een probleem als Héctor aan het woord kwam in de roman. Rekening houdend met het oordeel van mijn Argentijnse vrienden, besloot ik uiteindelijk om hem Castilliaans te laten spreken, behalve op belangrijke momenten (wanneer hij boos is of kwetsbaar): dan komen zijn oude accent en woordenschat weer naar boven. 
 

In De wraak van de honden schrijf je met een scherpe pen over teambuilding-activiteiten en de ideeën die erbij horen. Hoe kijk je daar als psycholoog en als mens naar?

Teambuilding is per definitie geen slechte zaak. Wat ik probeerde te bekritiseren was het ‘Noord-Amerikaanse’ idee van de onderneming als je vriend en zelfs tweede thuis. Vroeger wist je gewoon dat je baas geen vriend was (zoals je geleerd had dat je ouders en leraars geen vrienden waren). Intussen heeft die ‘uitstekende relatie’ met familie, leraars enz. zijn intrede gedaan in de arbeidswereld en ik denk dat dat een beetje pervers kan zijn. Natuurlijk is er één en ander veranderd in bedrijven en is het veel prettiger werken in een team als mensen om elkaar geven of als een baas de tijd neemt om je dingen op een beleefde manier uit te leggen, zelfs als je een fout hebt gemaakt.

Maar alles bij mekaar zijn bedrijven een kleine weerspiegeling van de samenleving met naijver, jaloezie, hebzucht, ook liefde… Je mag dus niet denken dat je op je werkplek enkel door vrienden omringd wordt of dat je baas echt om je geeft: hij of zij doet dat misschien maar als er een conflict is, dan zullen ze de onderneming, en niet jou, verdedigen… Zo is het altijd geweest, alleen was dat vroeger duidelijker.
 
De haven van Barcelona

In je tweede boek zitten veel kritische ideeën over de menselijke identiteit. Zo worden, bijvoorbeeld, groepsstructuren geanaliseerd. Hoe kan een niet-leiderstype zich handhaven tussen natuurlijke maar dominante leiders?

Dat is een moeilijke vraag. Iedereen probeert te overleven, misschien door zich te onderwerpen, misschien door zich bij de sterkeren te scharen, misschien zelfs door ongehoorzaamheid en het spelen van een alternatieve rol. Dat onderzoeken was erg intrigerend voor mij, zelfs als auteur!


Het mensbeeld dat je in dit boek ophangt, is niet fraai: vergaand eigenbelang, gewetenloosheid, zelfbedrog… Is dat ook je eigen overtuiging en welke rol heeft je opleiding tot psycholoog daarin gespeeld?
 
Misdaadromans hebben de neiging om de ergste kanten van de mens te portretteren. Omdat we het over misdaad hebben, moeten we de emoties verwoorden die leiden tot het begaan van een moord. Het is niet mijn mening over hoe mensen, in het algemeen, in mekaar zitten. Maar ik denk dat, wanneer de lezers het boek uit hebben, ze in staat zijn om met vrienden van gedachten te wisselen over hoe ze gereageerd zouden hebben op de situaties in de roman. Het is erg interessant om te zien hoe mensen op de dag van vandaag met collega’s omgaan: we brengen zo veel tijd op het werk door dat we hen soms vaker zien dan onze familie of intieme vrienden.

De stierenarena werd omgebouwd tot shopping center
© Marc Arias
In De wraak van de honden wordt verteld dat de voormalige stierenarena in Barcelona wordt omgebouwd tot winkelcentrum. Is dat in werkelijkheid ook zo? En hoe sta je zelf tegenover die bekritiseerde stierenvechterstraditie?

Ja, het is verbouwd en is nu een winkelcentrum (ziet er eigenlijk wel leuk uit). Elk optreden waarbij wreed wordt omgegaan met dieren verdraag ik slecht. Dat gezegd zijnde, denk ik ook dat er veel hypocrisie is rond stierengevechten (in en buiten Spanje): de waarheid is dat dieren eeuwenlang overal mishandeld en gebruikt zijn. Het stierengevecht is een wrede show (en ik hou er helemaal niet van) maar het is ook een deel van de Spaanse cultuur en verdient een beetje respect. Het zijn geen barbaren die een stier doden, het is iets meer dan dat.

 
Je boeken spelen in Barcelona. Denk je die stad als achtergrond te behouden in je volgende boeken? En welk soort stof biedt ze een schrijver?

Ook voor de derde boek rond Héctor Salgado zal ik Barcelona als achtergrond gebruiken (en wellicht zal ik hetzelfde doen voor de hele serie) maar ik zou het niet erg vinden om een roman elders te situeren en met andere karakters. Barcelona is een fantastische stad: je vindt er veel geschiedenis, kunst, traditie en moderniteit. En het is ook mijn thuisstad. Daarom is het eenvoudiger voor mij om ze te gebruiken voor mijn werk.  
 

Recensie Dodelijke zomer
Recensie De wraak van de honden

10 juni 2013

Jolien Janzing

© Dieter Bacquaert
 
Een boek dat ontstaat als een film in je hoofd, daarna in woorden wordt omgezet en binnenkort (wellicht) opnieuw in een beeldtaal wordt gegoten… Zo ziet de creatieve weg eruit die De meester van Jolien Janzing heeft afgelegd.

Wie wil kennis maken met de rauwe werkelijkheid én de kwaliteitsvolle onthaasting van de 19de eeuw heeft aan deze auteur een uitstekende gids. Met dit neo-Victoriaanse verhaal kijkt ze net iets dieper in de tijdgeest dan de schrijvers van toen durfden en mochten.  


‘Ik gebruikte al mijn zintuigen
om weer te kunnen geven wat ik in gedachten zag.’

Over jou wordt gezegd dat je een kenner bent van de 19de eeuwse Britse literatuur. Wat moeten we ons daar concreet bij voorstellen?

Toen ik een jong meisje was, twaalf, dertien jaar, heb ik de roman ‘Jane Eyre’ uit de boekenkast van mijn ouders gehaald. Ik heb het in een paar dagen tijd uitgelezen. Wat een verhaal! Daarna volgde ‘Woeste Hoogten’, dat ik toen nog wat moeilijk vond, en vervolgens ben ik overgestapt naar de boeken van Charles Dickens. Die waren zo heerlijk meeslepend, ik kon er mezelf echt in verliezen. Ik had de smaak te pakken en las alles wat ik maar uit die periode in de Engelse literatuur te pakken kon krijgen. Byron, Shelley, Jane Austen ook. Als journalist kon ik later in hun voetsporen reizen. Ik bracht reportages over Jane Austen en Bath, Dickens en Engeland, Shelley en Byron in Pisa.
 

Hoe bereid je je voor als je een boek wil schrijven dat in het Brussel van diezelfde eeuw speelt?

Eerst en vooral: alles lezen wat er toen geschreven is en wat er nu over toen geschreven is. In mijn werkkamer ligt een grote stadskaart van Brussel uit het jaar 1835 op tafel en die heb ik voortdurend geconsulteerd. Daarbij heb ik veel hulp gekregen; in mijn eentje had ik het echt niet kunnen klaren. Achteraan in ‘De Meester’, in mijn dankwoord, staan alle mensen die me geholpen hebben om die periode tot leven te brengen. 
De Grote Markt in Brussel
waar de carnavalsscène uit 'De meester' speelt
© PMRMaeyaert

Waar lag voor jou de aantrekkingskracht om dit boek te schrijven? En wat zegt dat over het soort literatuur dat je wil creëren?

Het was een soort thuiskomen. Ik voel me goed in dit genre. Hoewel ik drie jaar aan ‘De Meester’ heb gewerkt, ging het ook heel vlot. De beelden zaten in mijn hoofd, als een film, en ik had het gevoel dat ik het verhaal enkel neer hoefde te pennen. Ik gebruikte al mijn zintuigen om weer te kunnen geven wat ik in gedachten zag. Het is een neo-Victoriaanse roman, waarin wel plaats is voor seks, en hij wordt door verschillende lezers vergeleken met ‘Lelieblank, Scharlakenrood’ van Michel Faber.

 
Je hebt beide Brontë-zussen een persoonlijkheid moeten geven in je roman. Moest hun psyche volgens jou werkelijkheidsgetrouw zijn? En zo ja, op welke bronnen heb je je kunnen beroepen?

Ja, dat vond ik erg belangrijk. Voor Charlotte was dat niet zo moeilijk. Er waren haar vele brieven en de romans die ze had geschreven. Emily was interessant omdat ze zo’n groot contrast met haar zus vormde. Eigenzinnig, buitengewoon intelligent, in zichzelf gekeerd. Haar roman ‘Woeste Hoogten’ geeft veel over haar persoonlijkheid vrij.
 

Je hebt de zussen ook een donkere kant gegeven: het sarcasme van Emily en het machiavellistisch trekje van Charlotte. Dat maakt hen geloofwaardiger en echter. Zijn die karaktertrekken toe te schrijven aan fictionele vrijheid of bestaande kennis?

Overwegend uit bestaande kennis. Emily had een bitter kantje, vooral als ze uit haar vertrouwde omgeving werd gehaald. Dan werd ze als een kat die in het nauw wordt gedreven. Charlotte kon echt wel neerbuigend zijn of lelijk doen – ik denk soms wat uit onzekerheid en, vooral in de liefde, uit jaloezie. Constantin Heger vroeg hen allebei om een opstel te schrijven over de rups en de vlinder. Charlottes opstel vertelt het lichte, hoopvolle verhaal van de rups die zich ontpopt in een sierlijke vlinder. Maar Emily vertelt dat ze een mooie bloem plukt en er een lelijke rups uitkruipt, waarna ze bloem en rups op de grond gooit en vertrapt.


Het mannelijk hoofdpersonage, Constantin Heger, noemt de Engelsen brutaal en superieur. Lagen de verhoudingen in werkelijkheid ook zo?

Ik denk dat hij het hierbij vooral had over Charlotte en Emily. Als dochters van een anglicaanse predikant hebben ze zich in Brussel erg afgezet tegen het katholicisme. Een katholiek was, in hun ogen, sowieso minderwaardig. Voor veel Engelsen was Engeland trouwens het centrum van de wereld.
 
Charlotte Brontë
In hun latere leven schreven de zussen de succesromans Jane Eyre en Wuthering heights. Hoe schat je hun literaire kwaliteiten in? En hebben deze romans de tand des tijds doorstaan?

‘Jane Eyre’ is een ontroerende roman met een sterk verhaal. Knap geschreven, goede spanningsboog. Op het einde zegeviert Jane, precies zoals Charlotte dat wilde. Haar heldin is uiteindelijk een echte feministe. Mister Rochester is blind geworden, maar zij komt hem redden. Ze is dan rijk en hij arm. ‘Woeste Hoogten’ is, vind ik, een meesterwerk. Ik vergelijk Emily vaak met Virginia Woolf. Maar de literaire waarde van beide romans is zo groot dat ze niet verouderen.

 
Hebben de geëmancipeerde zussen een voorbeeldfunctie gehad in hun tijd? Waren ze überhaupt bekend in Engeland?

Hun romans verschenen onder mannelijke pseudoniemen. Dat is natuurlijk jammer, maar uitgevers gaven niet zo vlug werk uit van een vrouw. ‘Jane Eyre’ werd een bestseller, een ware hit, en toen werd er al vlug gespeculeerd over de schrijver en dat het wel een vrouw moest zijn. Tijdens haar leven kwamen er al toeristen naar Haworth afgezakt in de hoop om een glimp van de mysterieuze Charlotte Brontë op te vangen. Emily’s roman werd minder elegant onthaald. In die tijd werd ‘Woeste Hoogten’ als onbeschaafd beschouwd en Emily is pas na haar dood werkelijk bekend geworden. 
   
Het kasteel van de Coburgs (Belgisch vorstenhuis) in Ciergnon:
een locatie uit de tweede verhaallijn van 'De meester'
© Dorian Claeys
Het leven in de 19de eeuw was geen pretje, zo lijkt het: dodelijke ziekten maakten veel en jonge slachtoffers, slechts een kleine groep mensen had een comfortabel leven, de kansen op zelfontploiing waren gering… Waar lag de charme van die tijd, denk je?

Mensen gingen blijkbaar op een andere manier met de dood om. Je was diep ongelukkig als een familielid stierf, maar kon het toch iets eenvoudiger verwerken omdat het nu eenmaal de norm was dat zoveel mensen stierven. De overlevingsdrang maakte dat je na verloop van tijd weer verderging met je eigen leven. Toch was het ook een romantische tijd. Mensen hielden van verhalen. Als er een nieuwe aflevering van een boek van Dickens uitkwam, werd die voorgelezen in de pub, zodat ook mensen die niet konden lezen of zich geen exemplaar konden veroorloven, mee konden genieten. Er was geen tv, geen internet, geen mobiele telefoon. Je had nog de tijd om naar elkaar te luisteren, een gesprek aan te gaan. Om te lezen en te schrijven of piano te spelen. En dan de mode! Ruisende rokken, bonnetten met zijden bloemen. Daar kunnen wij, in een tijd waarin je in jeans naar de opera mag, alleen maar van dromen.

 
Je boek werd geselecteerd voor het evenement ‘Books at Berlinale’, het samenbrengen van boeken en filmmakers op het gelijknamige festival. Hoe gebeurt die selectie? En heeft die deelname iets opgeleverd?
 
De jury kiest wereldwijd tien romans uit waarvan ze vinden dat ze zeer geschikt zijn om te verfilmen. ‘De Meester’ was het enige Nederlandstalige boek dat dit jaar gekozen werd. Tijdens de Berlinale worden de boeken aan een gezelschap van filmmakers voorgesteld. Laetitia Powell, mijn foreign rights manager, spreekt nu met een producent van BBC films, die erg geïnteresseerd is. De plannen zijn nog niet concreet, maar het ziet er veelbelovend uit.
 

 
 

4 juni 2013

Wouter van Mastricht

 
Wouter van Mastricht is een gulle auteur: hij biedt je reizen ver voorbij de horizon aan, laat je medereizigers spannende avonturen beleven, vult je culturele leemtes op en serveert fraai proza!  

Dankzij zijn suggestieve taal krijg je boek en film voor de prijs van één!
En wanneer ontmoet je een schrijver met echte zeemansbenen…? 


‘Ik hoop altijd maar dat de lezer me mijn uitweidingen vergeeft
 en iets ervaart of leert wat hij eerder niet wist.’


Meestal sta je niet stil bij de naam van een auteur maar jij hebt de naam van een stad als pseudoniem gekozen… een stad die bovendien niet je geboortestad is. Welk verhaal hoort hier bij? 

Toen ik met mijn eerste boek bezig was, speelde al enige tijd op de achtergrond de vraag mee of ik onder mijn eigen naam zou publiceren (aangenomen dat mijn boek een uitgever zou vinden, wat toen nog geheel onzeker was). Ik besloot om mijn voornaam te houden en als achternaam Van Mastricht te kiezen, deels als hommage aan de historische stad waar ik woon (Mastricht is een oude naam voor Maastricht), deels omdat het me leuk leek om een tweede achternaam “in de wereld” te hebben. Zoiets als Bob Dylan, die eigenlijk Bob Zimmerman heet. Tenslotte speelden privacy-overwegingen een rol. 


Je hebt cultuurgeschiedenis gestudeerd, een breed vakgebied. Waarnaar gaat je belangstelling heeft meest uit?

Cultuurgeschiedenis is in Nederlandse universitaire studies een onderdeel van het bredere Cultuurwetenschap. Mijn meeste belangstelling gaat uit naar de geschiedenis-kant, vandaar dat ik destijds de afstudeerrichting c-geschiedenis heb gekozen. Voor mijn boeken heb ik tot dusver de zeventiende eeuw gekozen, die, zoals bekend, de “Gouden Eeuw” wordt genoemd. Die tijd, met al zijn veranderingen op vrijwel elk gebied interesseert mij mateloos. Ik heb getracht iets van mijn verbazing en betrokkenheid bij die tijd in mijn boeken weer te geven. 

VOC-schip © hugovk

Voor Het Scherp van Ambon heb je de geschiedenis van de VOC als invalshoek gekozen. Tal van Nederlanders kunnen zich – al dan niet met de hulp van JP Balkenende – iets voorstellen bij een VOC-mentaliteit… maar hoe schat je de echte kennis over die historische bladzijden in? 

Ik moet bekennen dat ik de kennis bij de gemiddelde moderne Nederlander over het eigen verleden (vakspecialisten uitgezonderd, uiteraard) niet hoog inschat. Dat is tevens de reden waarom mijn boeken wat lijviger zijn dan wellicht gebruikelijk, aangezien ik veel tekst en uitleg meen te moeten geven om die ingeschatte lacune op te vullen (zie tevens vraag 10). Bovendien wil ik lezers het verhaal “intrekken” en ze tot het einde toe blijven boeien, met feiten en omstandigheden die kleur en geur geven aan de personages, de plaatsen en de tijd waarin het verhaal speelt.


 
Je bent op de Molukken geweest om research te doen voor het boek. Welke VOC-verhalen zitten er in het collectieve geheugen van de eilandbewoners?
 
Ik ben van mening dat je ter plaatse moet zijn geweest om de geuren, de kleuren, en wezenlijke delen van de plaatselijke cultuur te ervaren om ze des te beter te kunnen beschrijven. Ik heb deze opvatting voor al mijn boeken in de praktijk gebracht. Met het collectieve geheugen van de eilandbewoners (zo iets dergelijks al bestaat) lijkt het mij net zo gesteld als het geheugen bij andere culturen op andere plaatsen in de wereld en niet wezenlijk verschillend. Bedenk dat Indonesië een groot aantal eilanden telt (meer als 1000), die grote afstanden en verschillende tijdzones omvatten, elk met hun eigen geschiedenis (denk bv. aan Bali). Op de Molukken wordt vooral het verzet tegen en de uiteindelijke vrijmaking van de eilanden van de Hollandse invloed herdacht in de persoon van Pattimura, een verzetstrijder in de 19e eeuw, die in onze tijd door Indonesië als nationale held wordt geëerd. Zijn standbeeld, met parang in de aanslag, heeft gigantische afmetingen, en staat in een park te Ambon. 


Maagdelijke stranden © Matthew Winterburn

In de tijd van de VOC waren de Molukken dé specerijeneilanden bij uitstek. Hoe ziet hun economie er nu uit? 
 
De lokale economie is nog steeds kleinschalig. Nog steeds worden nootmuskaat, foelie en kruidnagel geteeld en op de markt gebracht zoals dat al eeuwenlang gebeurt. Grootschalige industrie, zoals oliewinning, de diverse ertsen en de bosbouw, worden vanuit de centrale overheid geïnitieerd en onderhouden.


In de locale taal zouden Nederlandse woorden voorkomen. Ken je daar voorbeelden van? 

Ik kan in dit korte bestek maar enkele woorden noemen. Veel Nederlandse woorden, vooral uit de handel en scheepvaart, zijn in andere talen, ook in het Maleis, opgenomen. Enkele andere voorbeelden zijn de Nederlandse woorden “negorij”, abrikoos (abrikos), adres (adres), chocolade (coklat). Natuurlijk herinneren ook de namen van de diverse Hollandse forten aan de herkomst: Fort Victoria, Fort Wijk bij Duurstede, enz.
Fort Nassau op Banda Neira © p3nnylan3

In een historische roman kom je begrippen tegen die je onbekend in de oren klinken. Zo waren er in de 17de eeuwse haven van Rotterdam rondreizende zielenverkopers aanwezig. Wat deden die precies? 
En waarom draaide de roerganger het uurglas om toen de vloot vertrok?
En waartoe diende het kampagnedek? 

Zielverkoper: afkomstig van “ceel”, het juridisch contract dat een zeeman kreeg bij aanmonstering. De ceelkoper nam dit contract over in ruil voor wat geld, zodat de zeeman een scheepskist etc. kon kopen. Bij overlijden of niet terugkeer van de zeeman streek de zielverkoper diens nalatenschap op.
Uurglas: nodig om de wachttijd aan dek te bepalen. De dag was verdeeld in een viertal wachten, die elk vier uur omspanden. Elk bemanningslid werd in een van de vier wachten ingedeeld. Dus vier uur werken, rest dag vrij, tot zijn wacht opnieuw aan de beurt was.
Kampanjedek: het hoogste dek op een schip, aan de achterzijde van het schip, waar de roerganger stond en de kapitein met zijn officieren het bevel voerde.
 


Traditie op de Kei-eilanden, Zuid-Molukken
© Global Citizin 01

Over scheepstermen gesproken… Je bent een tijdlang zeeman geweest. Waarom monstert een cultuurhistoricus op een boot aan? En welke kennis van boten en de zee heb je kunnen gebruiken in dit boek?

Ik was zeeman van mijn 19e tot mijn 21e levensjaar, voor het avontuur, om wat van de wereld te zien (gratis reizen), en om wat bij te verdienen. Het geld heb ik daarna voor mijn studie gebruikt. Verder beschouw ik een 17e eeuws schip, met al zijn zeilen, touwen, katrollen en houtwerk als een waar kunstwerk. Ik heb diverse scheepsmodellen gebouwd en bestudeerd om er goed over te kunnen schrijven. Het zeemansleven, zoals ik het in mijn jeugd heb ervaren, diende als goede bron voor mijn boeken. 
 

Patricia, de Italiaanse zakenvrouw die in Rotterdam woont, is een daadkrachtige, sterke persoonlijkheid die haar eigen geld verdient en het hoogste woord niet aan de mannen laat. Is de achter het raam zittende, bordurende vrouw uit de hogere klasse een tijdsbeeld dat op vooroordelen gebaseerd is?

In het Holland –en Vlaanderen- van toen was het niet ongebruikelijk dat vrouwen een hoge positie in de economie bekleedden. Veel vrouwen dreven een handelsonderneming, een winkel, een bedrijfje, of waren regentes in de armenzorg of in een weeshuis. Ze hadden aandelen (in de VOC bijvoorbeeld). De hoge mate van vrijheid van onze vrouwen vormde een voortdurende bron van verbazing voor mensen uit andere landen (zoals de Spanjaarden). Uiteraard waren er ook vrouwen die borduurden, en dergelijke. Overigens: Patricia borduurt ook J.


Historische romans zijn vaak lijvig. De jouwe zijn dat ook. Hoe is het om aan een omslachtig boek te werken? En verlies je op de duur je belangstelling niet voor het onderwerp of de personages?

Om redenen die ik al heb genoemd, zijn historische boeken wat lijviger dan andere. Met name mijn gedachte dat de “gemiddelde Nederlander” weinig afweet van de tijd waarin mijn boeken spelen (17e eeuw) maakt het noodzakelijk dat extra tekst en ruimte aan het geven van de achtergrond nodig is. Bovendien vind ik het gewoon leuk om iets goed uit te leggen, zij het uiteraard dat ik probeer te voorkomen om “professorachtig” over te komen door zoveel mogelijk kennis in een verhaal te stoppen. Ik hoop altijd maar dat de lezer me mijn uitweidingen vergeeft en iets ervaart of leert wat hij eerder niet wist. Het uiteindelijk resultaat is dus niet aan mij om te beoordelen. 

Tijdens het schrijven ben ik zeer geconcentreerd bezig met al mijn karakters en de ontwikkeling van het verhaal. Ik verlies op geen enkel moment het belang van de lezer uit het oog, en probeer de personages zo levensecht als in mijn vermogen ligt te schetsen. Pas als het boek af is leiden de personages hun eigen leven en staan ze, als waren ze je eigen kinderen, in de grote wereld.
Dan, en niet eerder, laat ik ze los.

 

Lees hier de recensie van Het scherp van Ambon