22 oktober 2012

Kor de Vries


Kor de Vries

Als je een boek uitkiest, dan kijk je naar de auteur, de titel, het achterplat en misschien de cover... maar hoogst zelden naar de naam van de vertaler die in kleine lettertjes gedrukt staat, ergens binnenin.
Toch zorgt deze man of vrouw er in grote mate voor dat het boek lekker wegleest, ontroert, thrillert of een tongue-in-cheek-ervaring uitlokt.
Daarnaast lezen vertalers ook boeken om ze te beoordelen op geschiktheid voor de Nederlandstalige boekenmarkt.

De hoogste tijd, dus, om het vakmanschap en beroepsplezier van de vertaler in beeld te brengen!

Kor de Vries vertaalt uit het Deens naar het Nederlands. Zijn werk is te vinden bij grote uitgeverijen als Prometheus, Contact, De Arbeiderspers, Nieuw A'dam, De Geus, De Boekerij... Lezers van Jussi Adler-Olsen, Helle Helle, Leif Davidsen, Carsten Jensen... hebben een groot stuk van hun leespret aan hem te danken!


De 'Serie Q' van Jussi Adler-Olsen
© Kor de Vries
 
1. Lezers kennen zelden de naam van de persoon die ervoor zorgt dat ze hun favoriete boeken in de eigen taal kunnen lezen. Vind je dat ook onterecht? En hoe zou je vertalers meer aandacht kunnen geven?

Ach, ik weet niet of het woord ‘onterecht’ hier op zijn plaats is. Dat lezers de naam van een vertaler van een boek vaak niet kennen, neem ik niemand kwalijk. Ik zou het kwalijker vinden als ze zich de naam van de schrijver niet kunnen herinneren. Zelf kijk ik wel altijd naar de naam van de vertaler, dat geef ik direct toe, maar dat komt omdat dit me interesseert en met mijn eigen vak te maken heeft.

De vertaler wordt altijd vermeld in het boek, als het goed is zelfs twee keer, want dat staat in een Nederlands standaardcontract. Bij recensies in kranten en tijdschriften wordt in de regel ook de naam van de vertaler vermeld. Dus degene die wil, kan zien wie de vertaling heeft gemaakt. Misschien is het te vergelijken met klassieke muziek waarvan je weet wie de componist is, maar niet de uitvoerende(n).

Wat mij de laatste paar jaar wél is opgevallen, is dat er uitgeverijen zijn die in hun brochures en/of op hun websites niet meer de naam van de vertaler vermelden. Dat vind ik jammer.


2. Jij vertaalt uit het Deens. Televisie-of dvd-kijkers kennen de Deense klanken, bijvoorbeeld, uit kwaliteitsreeksen als Borgen en The killing. Ik vind het een taal die niet mooi klinkt. Waarom voel jij je aangetrokken tot het Deens?
 
Ha! Jij vindt het een taal die niet mooi klinkt. Weet je hoe vaak ik heb gehoord van mensen uit andere landen die vonden dat het Nederlands zo lelijk klinkt? Ik had op de middelbare school een leraar Frans, die Frans sprak als een native speaker en die was getrouwd met een Française en nogal verfranst was, en hij kon er slecht tegen als hij hoorde dat mensen Frans zo mooi vonden klinken, en ‘romantisch’. Hij zei dan: “Ze zouden eens moeten weten hoe vreselijk Frans óók klinkt, als mensen ruziën, elkaar uitschelden en voor rotte vis uitmaken.” En hoeveel mensen hebben niet een afkeer van het Duits, dat ‘niet om aan te horen’ is, terwijl anderen (waaronder ik) het een prachtige taal vinden?

Aan de andere kant is het een feit dat het Deens weinig ‘gearticuleerd’ is, met andere woorden een taal die niet duidelijk wordt uitgesproken, als je het vergelijkt met bijvoorbeeld Zweeds of Italiaans, waardoor het een nogal mompelend karakter heeft. Daarnaast kent het Deens niet veel zinsmelodie en klinkt het vrij vlak, iets dat het Deens trouwens gemeen heeft met het Nederlands(!).

Rådhuspladsen, Kopenhagen
© Stefan Martens

3. Waar liggen voor een vertaler Deens-Nederlands de struikelblokken?

Pfieuw, daar vraag je me wat. In eerste instantie vroeg ik me af of er wel specifieke struikelblokken voor het Deens bestaan die niet vergelijkbaar zijn met problemen bij het vertalen uit een andere taal. Toch schoten me opeens een paar dingen te binnen waar je bij het Deens goed op moet letten. 
 
Ten eerste: het verschil in het gebruik van de verleden tijd. In het Deens wordt soms een onvoltooid verleden tijd gebruikt waar in het Nederlands een voltooid tegenwoordige tijd normaal is, en andersom. Ook wordt de voltooid tegenwoordige tijd in het Deens gebruikt om een bestaande situatie aan te duiden die wij met een tegenwoordige tijd weergeven.
(Een voorbeeld: Wij vragen iemand 'hoe lang woon je hier al?', terwijl een Deen vraagt 'hoe lang heb jij hier al gewoond?')

Ten tweede: krachttermen en vloeken. In het Deens wordt veel vaker gevloekt dan in het Nederlands, ook in uitspraken en in situaties waarin wij dat niet doen. Als je dat één op één zou overnemen werkt dat helemaal verkeerd, en ook veel te‘zwaar’. Dat moet je aanpassen.
 
Ten derde: de constructie met twee werkwoorden verbonden door ‘en’. ‘Han står og kigger’ (letterlijk: hij staat en kijkt) of ‘hun ligger og sover’ (letterlijk: ze ligt en slaapt). Dit is in het Deens heel gebruikelijk, maar zoals je ziet is dat in het Nederlands raar. In het eerste voorbeeld kun je kiezen voor ‘hij staat te kijken’, maar ook dat kan afhankelijk van de context nog vreemd in de oren klinken en soms kun je dan beter kiezen voor het eenvoudige ‘hij kijkt’.
 
Ten vierde: het gebruik van ‘en’ aan het begin van de zin. In het Deens is dat eerder regel dan uitzondering, in het Nederlands niet. Daar moet je dan een oplossing voor bedenken.

4. Hoe zou je het aanbod van de Deense literatuur omschrijven?
 
Een lastige vraag. De detective- en thrillergolf uit Scandinavië lijkt voorlopig nog niet op te houden, dus ook uit Denemarken komen nog steeds veel, geslaagde en minder geslaagde, van dit soort verhalen. Daarnaast is er een waaier aan schrijvers en titels van allerlei soort, die ik moeilijk in een paar zinnen kan samenvatten.
 
Nykøbing Sjælland, natuurreservaat
© Stefan Martens
5. Jussi Adler-Olsen is een héél populaire auteur, ook in de Lage Landen. Hoe was het om hem te vertalen? En vind je het fijn om je met een reeks rond terugkerende personages bezig te houden? 

In een woord: geweldig! Je voelt het plezier dat hij zelf heeft gehad bij het schrijven. Hij heeft een goede mix van spanning, maatschappelijke betrokkenheid en humor, en de combinatie van de wat dwarse Carl Mørck en zijn mysterieuze Syrische helper Assad is echt een vondst! Ik merk het ook bij de lezers van serie Q die bijna niet kunnen wachten tot het nieuwe deel verschijnt, omdat ze méér willen weten over deze personages.

 
6. Wat vertaal je liever: misdaad of andere fictie? En is er tussen de vertaalde boeken één dat je op een bijzondere manier bijblijft?
 
Het liefst een combinatie van beide. De laatste jaren heb ik alle vier delen van Jussi Adler-Olsens serie Q vertaald, plus een oudere thriller van hem die nog niet in het Nederlands was verschenen, en dan is het heerlijk om tussendoor met het minimalistische proza van een schrijfster als Helle Helle bezig te zijn, een auteur die met weinig woorden een groot effect weet te bereiken.

Een heel bijzonder boek vond ik de roman Wij, de verdronkenen van Carsten Jensen: een prachtig epos over de opkomst en ondergang van het Deense Marstal als zeevaartstad. Het verhaal strekt zich uit van 1848 tot 1945, van de uitbraak van de eerste Deens-Duitse oorlog tot het einde van de Tweede Wereldoorlog, en het brengt de lezer de hele wereld over, terwijl het eveneens een inkijk geeft in het leven in Marstal, dat onlosmakelijk is verbonden met de handelsschepen en met de zeelieden die vaak weg zijn en soms niet terugkeren, maar toch alom aanwezig zijn.
 
7. Wanneer kijk je blij terug op een vertaling?

Dat kan op verschillende momenten zijn. Bijvoorbeeld wanneer de redacteur van de uitgeverij een terugkoppeling van de corrector doorstuurt dat hij of zij zo heeft genoten van de vertaling. Maar ook wanneer ik het ‘echte’ boek in huis krijg, als de vertaling een concrete vorm heeft gekregen, of als het in de winkel ligt.

Het allermooist vind ik het wanneer een mooi boek goed wordt ontvangen en goed loopt, want dat betekent dat je de lezers er een groot plezier mee hebt gedaan.


8. Wat klopt er van het idee dat er veel verloren gaat bij een vertaling, hoe goed die ook wordt gedaan?

Oei, het is lastig om daar in een paar woorden iets over te zeggen. Er verandert zeker iets wanneer je een tekst vertaalt. Dat geldt ook voor goede vertalingen. Je hebt te maken met taal die wordt gebruikt om een bepaalde bedoeling over te brengen en dat meestal doet vanuit een andere culturele context, met andere associaties. Als vertaler probeer ik als kenner van de taal en de cultuur die bedoeling zo goed mogelijk over te brengen. Dat er iets ‘verloren’ gaat, heeft mijns inziens evenzeer te maken met de (ontbrekende) kennis van de lezer over juist die context. Dus ja, er gaat wel iets verloren, maar voor een lezer van een vertaling is er ook altijd sprake van een verrijking.

Bij deze gelegenheid wil ik meteen de mythe doorprikken dat je een werk eigenlijk in de oorspronkelijke taal zou móeten lezen, omdat dit per definitie beter zou zijn. Als ik voor mezelf moet spreken denk ik dat ik bijvoorbeeld veel meer heb kunnen genieten van Michel Houellebeqs De kaart en het gebied of Mark Haddons Het wonderlijke voorval met de hond in de nacht in vertaling dan wanneer ik deze werken in het Frans respectievelijk Engels zou hebben gelezen. Er zijn natuurlijk allerlei redenen te bedenken waarom je een boek in de originele taal kunt lezen, bijvoorbeeld om de kennis van die taal bij te spijkeren of op peil te houden, of omdat je van de taal houdt, maar om het te doen omdat er bij een vertaling iets belangrijks verloren zou gaan, vind ik pretentieus.

Nykøbing Sjælland, haven en vakantiewoningen
© Stefan Martens

9. Een schrijver heeft een redacteur die het beste uit hem probeert te halen. Is er ook iemand bij wie de vertaler terecht kan als hij vragen of twijfels heeft?

Dit zijn voor mij twee verschillende dingen. Wie het beste in mij probeert naar boven te halen tijdens het vertalen weet ik niet. Ik denk dat ik dat zelf ben, hoe raar dat misschien ook klinkt. Als je jezelf serieus neemt als vertaler, dan ben je niet zo maar tevreden met het resultaat. Het is, net als bij schrijven, schaven en schuren aan een tekst totdat je denkt: ja, zo is het goed, zo klopt het. Hoewel ik daar meteen aan toevoeg: ja, zo is het goed, en tóch... Een lichte twijfel blijft, omdat het altijd anders kan. Lezers realiseren zich wellicht niet dat een vertaalde roman of thriller het eindproduct is van een onnoemelijke reeks beslissingsmomenten, keuzes, heroverwegingen en van het bekijken en uitproberen van alternatieven.

Bij vragen of twijfels over de interpretatie overleg ik regelmatig met de auteur zelf, voornamelijk via e-mail. Mijn ervaring is dat zij dat als prettig ervaren en het daarbij interessant vinden: er komen dingen aan de orde die zij zich niet hebben gerealiseerd tijdens het schrijven, of ze komen erachter dat bepaalde formuleringen soms niet goed doordacht zijn, juist door de vragen die ik stel: Ook komt het voor dat ik als vertaler op fouten stuit in het origineel. Feiten die onjuist zijn, een chronologie die niet klopt, grammaticale missers, een woord of een zinsdeel dat ontbreekt, spelfouten en ga zo maar door. Daarvan breng ik de auteur op de hoogte, zodat het bij een eventuele volgende druk kan worden gecorrigeerd.

Verder overleg ik met andere vertalers. Met collega’s uit Nederland, maar ook met buitenlandse. Dat is bijvoorbeeld handig als je aan hetzelfde boek werkt, of als je kunt overleggen met iemand die het werk waarmee je bezig bent al in zijn of haar taal heeft vertaald.

Vóór mijn vertaling naar de uitgever gaat, laat ik die eerst nog lezen door een of twee personen, meestal een collega-vertaler. Bij de uitgeverij kijkt er vervolgens een redacteur naar, en als de tekst ‘gezet’ is door een zetter is er doorgaans nog een correctieronde door een (externe) corrector, en uiteindelijk mag ik zelf de eerste drukproef nog een keer doornemen om de laatste dingen te wijzigen.

 
10. Hoe moeilijk is het om voldoende (interessant) vertaalwerk te vinden?

Tot dusver is dat (nog) geen probleem geweest, maar toch merk ik ook dat er in de uitgeversbranche iets is veranderd. Men is voorzichtiger geworden, lijkt het wel. Er is meer voor nodig om een redacteur te overtuigen van het belang en/of de kwaliteit van een werk. Daarbij kunnen verkoopcijfers in Denemarken en verkoop van het werk aan andere landen helpen, maar dat is, naast mijn aanbeveling of enthousiasme, niet altijd voldoende om de uitgever over de streep te trekken. Nu hebben zij natuurlijk rekening te houden met factoren die ik niet ken of niet kan overzien, en uiteindelijk nemen zij de beslissing of iets wel of niet wordt uitgegeven.

De website van Kor de Vries

 

17 oktober 2012

Mieke de Loof

In de spiegelende achtergrond
zie je de Weense figuren uit de boeken van Mieke de Loof
© Liesbeth Kuipers
 
Vlaamse misdaadauteurs die zich niet laten verleiden tot het 'veraspen' van hun romans, zijn zeldzaam. Dat zegt iets over de schrijvers maar ook over de lezers.    

Mieke de Loof is zo'n witte raaf. Ze schrijft intelligente en tegelijk toegankelijke boeken. Het enige dat ze vraagt, is dat je met haar meegaat naar de boeiendste periode uit de Weense geschiedenis: het fin-de-siècle. Kort geleden verscheen het vierde deel uit de 'Ksaveri-cyclus', plots met een spionerende en zielenknijpende jezuïet in de hoofdrol. Je kunt het saaier bedenken.

Het Wenen van rond 1900 blijkt zoveel gezichten te hebben dat er zich voor elk nieuw deel heel andere invalshoeken aanbieden: extreme strekkingen in de kerk en in de politiek, grensverleggende kunstenaars, vrouwen die het pad naar emancipatie effenen, commotie tussen ethnische groepen en sociale lagen... 
De spanning komt vooral uit het menselijk tekort, enerzijds, en het engagement van sommigen, anderzijds. Moed botst met lafheid, gekonkel met morele rechtlijnigheid. 
 
De opvallendste personages van Mieke de Loof zijn onafhankelijk van geest, mensen met een rechte rug. Het kan niet anders of de bezieler van deze figuren heeft een verhaal om voor te gaan zitten... 
 

'Nu ik het ambacht beter beheers,
dring ik mijn personages niets meer op.'

Je verhalen spelen tegen de achtergrond van het Weense fin-de-siècle. Denk je dat dat een boeiende tijd was om als kunstenaar of denker mee te maken? Of wordt die periode eerder geïdealiseerd?

Het Weense fin-de-siècle was een laboratorium van nieuwe ideeën, die Europa nu nog beïnvloeden. Nergens vond je zo een concentratie van potentieel in de kunsten, in de wetenschap en in het denken als toen. Kunstenaars en denkers ontmoetten elkaar in koffiehuizen en staken elkaar aan met hun creativiteit. Kunstmatige scheidingen tussen wetenschap, kunst, politiek en filosofie werden daar opgeblazen. Daarom is het Weense fin-de-siècle het ideale achterdoek voor mijn verhalen.

Ik denk niet dat die periode geïdealiseerd is omdat het als kunstenaar ook niet vanzelfsprekend was om je eigen weg te gaan. De Weense burgerij was conventioneel en werd niet graag geprovoceerd. In Wenen was het gevaarlijk je kop boven het maaiveld uit te steken. Denken we maar aan Mahler en zoveel anderen die letterlijk uit Wenen werden verdreven.

De schrijver Peter Altenberg, vaste klant van Café Central,
nu vereeuwigd © Scriptor
 
Heb jij lievelingsplekken in die stad? En kun je ook genieten van de koffiehuizen waar die hemelbestormers met elkaar in debat gingen?

Het geeft een heerlijk gevoel om in Café Central, bij het bestellen van een Pharisäer(koffie met rum) te beseffen dat je misschien aan hetzelfde tafeltje zit als Lenin, Freud, Klimt of Schiele, een eeuw geleden.

Ook de pas gerestaureerde Steinhof Kirche, een kerk in jugendstil van Otto Wagner, is een magische plaats. Ze speelt een cruciale rol in mijn tweede Ignatzroman, Labyrint van de waan, die over katholiek fundamentalisme gaat.

Een andere lievelingsplek is het Wienerwald, de groene long rond Wenen. Daar ’s morgens, heel vroeg, wandelen en herten betrappen die dromerig aan de rand van een mistsliert staan, zijn momenten om nooit meer te vergeten.

De Karlsplatz... een beetje Rome
© Scriptor
 
Hofrat von Recht in 'Wrede schoonheid' doet zijn naam niet veel eer aan. Wat weet jij van het Habsburgse Rijk als rechtstaat? Staatshoofden als Maria Theresia en haar zoon Jozef II stonden bekend als ‘verlicht’.
 
Maria Theresia en Josef II werden inderdaad als 'verlicht' beschouwd, maar keizer Franz Joseph die van 1848 tot 1916 aan de macht was, was allesbehalve ‘verlicht’. Hij verafschuwde de telefoon, de auto, de schrijfmachine en elektrisch licht. Tot het einde van zijn bewind werd de Hofburg met petroleumlampen verlicht. Zijn verkalkte opvattingen op politiek en economisch gebied zorgden ervoor dat de ontwikkeling van het Habsburgse Rijk stagneerde. Het voordeel van die sclerose was dan wel dat de Weners die verandering wilden hun toevlucht zochten bij de kunst en de wetenschap.
 

Ik heb nooit over die periode in termen van spionnen gedacht. Waar hielden lui als Ksaveri zich in werkelijkheid mee bezig? Of is dat eerder een fictie-element?

Wenen was (en is nog altijd) een stad waar spionnen zich thuis voelen. Op de grens tussen Oost- en West-Europa, vlakbij Rusland, ligt het heel strategisch en is de stad een geliefde en luxueuze ontmoetingsplaats voor internationale politici, bankiers en handelaars. Vele ‘zaakjes’ worden daar beklonken.

Ignatz is een jezuïet en geheim agent. Als ik dit aan jezuïeten vertel vindt niemand van hen dit een eigenaardige combinatie.

Het Dachau-monument in de Michaelerkirche,
een bescheiden eerbetoon aan de joodse Weners
© Scriptor
 
Als je kijkt naar de grote namen van die tijd, dan kom je tot de conclusie dat de joden heel nadrukkelijk aanwezig waren. Welke bedenkingen heb je daarbij? En heb je je fictieve personage, Ignatz Ksaveri, ook een joodse naam gegeven?

Ignatius van Loyola is de stichter van de jezuïeten en Xaverius was een medebroeder en vriend van Ignatius. Ksaveri Ignatz is dus een door en door katholieke naam. Ik laat hem wel in de Judengasse wonen. Een knipoog naar de lezer.

Het is wel juist dat er toen veel joden leefden in Wenen. Meestal waren het niet praktiserende joden of joden die zich bekeerd hadden tot het protestantisme of het katholicisme. Ze behoorden tot de burgerij en ze droegen de Duitse cultuur hoog in het vaandel. Deze ‘westjoden’ keken neer op de zogenaamde ‘oostjoden’, die Jiddisch spraken, arm waren en door pogroms uit Rusland waren verdreven.
 

De Weense joden zouden ook zeer actief zijn geweest in linkse politieke bewegingen en partijen. Hebben zij daarvoor een prijs betaald bij de grote afrekening voor en tijdens WOII?

Het klopt dat joodse intellectuelen heel actief waren in linkse politieke bewegingen en partijen en dat zal zeker een rol gespeeld hebben bij het toenemende antisemitisme in het Derde Rijk. Maar waarschijnlijk ging het – zoals zo vaak in de geschiedenis – om een samenspel van factoren. In Europa zijn er altijd antisemitische onderstromen geweest. Na de beurscrach van 1873 maakte men van de rijke joden, joodse bankiers en joodse grootindustriëlen de zondebok. Hun rijkdom stak de ogen uit. Maar ook de massale joodse immigratie uit Rusland– in amper twintig jaar tijd verdubbelde het inwonersaantal van Wenen van 1 000 000 naar 2 000 000 – de hoge werkloosheid, de toenemende ongelijkheid en de woningnood maakten van de nieuwkomers, de ‘oostjoden’, ideale zondebokken.
 
Een knus hotelletje in het Wienerwald
© Scriptor
 
In je laatste boek zit veel van je eigen politieke engagement, heb ik de indruk. Is Mieke de Loof iemand die vindt dat ze af en toe op de barricaden moet staan? 

Af en toe op de barricaden staan is niet slecht. Je moet je zaak wel weten te kiezen. Kernwapens de wereld uit helpen is voor mij prioritair. Naast schrijven.


Ben je op je ontdekkingstocht door Wenen ook Karl Krauss, de scherpe cultuurcriticus die streed tegen oorlog en domheid, tegengekomen? En zou dat geen interessant personage zijn om eens mee te nemen in een boek? Als ik het goed inschat, ben je nu dicht bij de Eerste Wereldoorlog gekomen in de Ksaveri-cyclus.

Hoe kan je het raden, Maryse. Karl Kraus, die meester in het ontmaskeren, wordt inderdaad een van mijn volgende historische figuren. Hij fulmineerde in een goddelijke taal tegen alles wat naar hypocrisie rook en was bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zo geschokt door het patriottisme van zijn landgenoten dat Die Fackel, zijn eenmansblad waarvan ik hier op mijn schrijfkamer een paar exemplaren heb liggen, een half jaar lang niet verscheen. Hij schreef aan het onovertroffen Die letzten Tage der Menschheit, een vlijmscherpe aanklacht tegen de oorlog. In zijn inleiding schrijft hij dat het een tragedie was die tien avonden zou beslaan en was toebedacht voor een theater op Mars omdat theaterbezoekers van deze wereld niet bestand zouden zijn tegen de gruwel die erin beschreven wordt.
 
De verste vleugel van de Hofburg
© Scriptor
 
Ksaveri en ook Wolf laten zich vaak leiden door maxime's, uitspraken van denkers, zoals de Spaanse jezuïet Balthasar Graciàn. In 'De vijand van binnen' heeft Ksaveri zelfs boeddhistische wijsheid uit China meegebracht. Horen er ook maxime's bij je eigen leven?  

Zoals Ignatz heb ik, overal waar ik ga, een klein boekje bij me. Het zijn de maximes van de zeventiende-eeuwse jezuïet Balthasar Graciàn. Zijn gedachten en wijsheden helpen me om op een zo integer mogelijke manier te leven. Om, zoals Graciàn het zelf zegt, beter te kunnen (over)leven in een corrupte maatschappij. 
 

Elisabeth, de zielsverwante van Ksaveri, voelt zich thuis in 'de wereld van de feiten, rationele bewijzen en onbetwistbare logica, veel meer dan in de wereld van de intuïtie'. Is die zin ook van toepassing op jou? En, zo ja, speelt je dat parten bij het schrijven van fictie?

Ik voel me thuis in ‘de wereld van de feiten, rationele bewijzen en onbetwistbare logica’, dat klopt. Maar meer en meer voel ik me ook thuis in de wereld van de intuïtie. Voor mij is elke roman een sprong in het onbekende. Overgave. Ik moet mijn zorgvuldig voorbereide research dan loslaten, mijn personages in moeilijke situaties brengen zodat ze voor verscheurende keuzes staan en erop rekenen dat ze zich, in al hun complexiteit, zullen uitspreken. Alleen zo kan mijn lezer zich tot hen verhouden.

In het begin van mijn schrijversloopbaan hield ik me te veel vast aan het rationele schema dat ik vooraf van mijn verhaal had gemaakt. Gaandeweg, nu ik het ambacht beter beheers, dring ik mijn personages niets meer op. Ik duw hen niet in een schema maar laat hen – op hun hoogsteigen manier – in de wereld staan en laat hen reageren op die wereld. Zei de Nobelprijswinnaar Harold Pinter niet dat je de integriteit van een schrijver kan afmeten aan de mate waarin die zijn personages respecteert?

 

4 oktober 2012

Linda Jansma


Geluk is geen bron voor creativiteit. Het bedenken en in de huid kruipen van een meeslepend personage kun je alleen als je eigen ziel een paar deuken en schrammen heeft opgelopen.

Het is geen toeval dat de romanfiguren die Linda Jansma neerzet zoveel diepgang en overtuigingskracht hebben. Het leven dat achter haar ligt is een parcours met hindernissen: langdurige ziekenhuisopnames en bijbehorend alleen zijn, een verbiedende moeder en een baan waarbij de muren op haar afkwamen.

Maar net als haar verzonnen karakters is ook zij een overlever.


En hebben haar persoonlijke ervaringen geleid tot de maatschappelijke betrokkenheid die ook in haar nieuwste boek 'Houvast' weer nadrukkelijk aanwezig is? Misschien wel...


'In ieder geval zijn er inmiddels leraren die mijn boeken gebruiken
voor een vorm van voorlichting.'
 
Je hebt nu drie boeken gepubliceerd. Zowel Caleidoscoop als Tweestrijd als Houvast draaien om een maatschappelijke kwestie: loverboys, huiselijk geweld en bendepraktijken van de ergste soort.
Zijn er nog andere sociale pijnpunten waarover je je opwindt?
 
Er zijn aardig wat sociale misstanden die aandacht verdienen.
Kindermishandeling, misstanden in de zorg, illegale tewerkstelling, dierenmishandeling, noem maar op. Of ik me daar echt over opwind… het is meer dat ik vind dat er meer aandacht aan besteed moet worden en wie weet welke punten ooit nog in mijn boeken worden aangekaart.


Hoe reageren lezers op die aanpak? Vinden ze dat engagement een pluspunt voor een boek? Voelen ze zich betrokken?

Eigenlijk heb ik daar nog nooit een gerichte reactie op gehad. Wel heb ik door proeflezers regelmatig de opmerking gehad dat ze het mooi vinden dat ik bepaalde onderwerpen aansnij, omdat er vaak weinig over bekend is. Blijkbaar vinden ze het toch wel prettig om erover te lezen. Of ze zich erbij betrokken voelen… dat denk ik wel.

In 'Houvast' gooien jonge whizzkids hoge ogen
© dancingmango
In 'Houvast' spelen kinderen een grote rol. Onfortuinlijke maar ook zondagskinderen. Zijn kinderen moeilijker hanteerbare personages dan volwassenen… hun rol, de dialogen…?

Kinderen zijn van nature vrij onvoorspelbaar is mijn ervaring. Stel ze een vraag twee keer met een tussenpoze van een dag en ze kunnen op twee heel verschillende manieren reageren. Dat voorspelbare verdwijnt meestal met het ouder worden. In die zin is het dus best moeilijk om van een kind een geloofwaardig personage te maken, vooral ook omdat elk kind weer op een heel eigen manier praat. Woordkeus, zinsbouw. Ik hoop in ieder geval dat de kinderen die in Houvast een rol spelen geloofwaardig op de lezers overkomen.


In dit boek zit meer actie. Heb je bewust je terrein wat verlegd? En wat heb je in dit verband ontdekt over schrijftechniek en/of je eigen talent?

Ik heb graag dat een boek toegankelijk is voor zowel mannen als vrouwen. Caleidoscoop, mijn eerste, is zo’n boek. Mijn tweede boek Tweestrijd is meer een boek voor vrouwen, en hoewel ik dat met heel veel plezier geschreven heb, vind ik het schrijven van wat meer actie nét iets leuker. Alhoewel ik daarmee niet garandeer dat ik nooit meer een psychologische thriller schrijf. 
 
Timmy, de Westie van Linda
© Linda Jansma
Deze keer heb je ook je liefde voor honden en je kennis van deze viervoeters verwerkt. De hond die de show steelt is een Westie maar het is niet zomaar een Westie…

Houvast bevat veel dingen uit mijn eigen verleden. Personages, gebeurtenissen, en ja, ook de westie. Ik heb vijftien jaar lang een westie gehad, Timmy. Hij heeft model gestaan voor de westie in Houvast. Net zoals de andere hond in het verhaal, Cody, die gebaseerd is op de hond van een vriendin. Beide honden leven helaas niet meer. Met Timmy had ik een heel speciale band. Hij had zware epilepsie, die later veroorzaakt bleek te worden door kunstmatige toevoegingen in zijn eten. Hij overleed twee dagen nadat ik Caleidoscoop afrondde. Vandaar ook dat ik dat boek aan hem heb opgedragen.


In Caleidoscoop zit héél veel woede, niet alleen bij Janine maar ook bij Mischa. Die heeft te maken met allerlei vormen van verlies. Kun je je goed in dit soort gemoedstoestand verplaatsen?

Waarschijnlijk wel. Dat is ook wat een goede vriendin van mij wel eens gezegd heeft. Blijkbaar kan ik me in veel situaties inleven en daardoor emoties goed onder woorden brengen. Ik probeer altijd om die emoties niet uit de bocht te laten schieten, want de grens tussen emoties en drama is zo overschreden.


De laatste jaren is het fenomeen van de loverboys, vooral in Nederland, breed in de media geweest. Heeft dat een positief effect gehad... alertere ouders, beleidsmaatregelen?

Ja, ik denk wel dat er een alertere houding is ontstaan. Of dat echt leidt, of heeft geleid tot andere, betere beleidsmaatregelen is echter de vraag. Wel is er meer behoefte ontstaan aan voorlichting en dat is duidelijk te merken aan de hoeveelheid voorlichtingsbijeenkomsten er georganiseerd wordt door bijvoorbeeld de Stichting Stop Loverboys Nu. Scholen en diverse andere instellingen kloppen steeds vaker bij hen aan om informatie te verstrekken en jeugd voor te lichten over loverboys.

 
Dat huiselijk geweld geen verweg-verschijnsel is, heb je zelf kunnen vaststellen. Ik duid natuurlijk op het bericht over je vriendin dat op je site staat.
Wat zijn je bedenkingen daarbij?

Huiselijk geweld komt veel meer voor dan men denkt. Het blijft alleen altijd achter de voordeur. Niemand weet wat zich daar allemaal afspeelt. En als men het wel weet, dan zwijgt men vaak. Het wordt tijd dat mensen durven ingrijpen. Of op zijn minst melding durven maken als ze vermoeden dat vrienden, kennissen, buren of soms zelfs familie (broer, zus) in een gewelddadige relatie verstrikt zijn geraakt. Misschien dat het taboe dan eindelijk eens wordt doorbroken.


Denk je dat een boek als Tweestrijd een vrouw kan bewegen om een gewelddadige relatie te beëindigen? Of op z'n minst iemand in vertrouwen te nemen?

Dat is wel waarop ik hoop. Dat ze beseffen dat ze niet de enige zijn, dat het niet normaal is om in zo’n situatie te leven. Of het daadwerkelijk vrouwen zal aanzetten die stap te nemen, weet ik niet, maar nogmaals: dat hoop ik van harte.

 
Waarom heb je gekozen voor twee verschillende vertelperspectieven?
Op mij had die keuze in elk geval effect (zie recensie)...

Het verhaal van Hanna is geen vrolijk verhaal. Soms kan dat teveel van de lezer vergen. De lijn van Sonja tussendoor is dus behalve een tweede verhaallijn ook als een soort rustpunt bedoeld, waarin de lezer kan “bijkomen” van alle ellende die Hanna meemaakt. Zo hoopte ik een evenwicht te creëren.
 

In beide boeken spelen vrijheid en onvrijheid een opvallende rol. Zijn dat grote thema's in je leven? En zit je sturende moeder daar voor iets tussen?

Ik ben een voorstander van vrijheid in de breedste zin van het woord. Of mijn moeder daar invloed op gehad heeft zou best kunnen, maar dan wel onbewust. Mijn moeder kon heel slecht loslaten, waardoor ze teveel en te krampachtig ging vasthouden. Dat stukje van haar herken ik ook wel in mezelf: ik kan moeilijk loslaten, maar probeer daar tegenover niet om alles dan maar stevig vast te houden. Houden van is loslaten en al doet dat soms pijn, het is belangrijk om niet altijd jezelf op de eerste plaats te zetten.
 
 
Je hebt zelf geen makkelijk levensparcours afgelegd. Helpt dat om je in slachtoffers in het algemeen te verplaatsen?

Misschien wel. Eerlijk gezegd heb ik daar nooit zo bij stilgestaan. Voor het schrijven van mijn boeken probeer ik altijd mensen te vinden die in eenzelfde situatie hebben verkeerd als de personages in mijn boeken en ik streef er ook naar om die mensen persoonlijk te spreken. Zo kan ik mij beter verplaatsen in wat zij hebben meegemaakt.


Je boeken lijken heel geschikt voor de leeslijst van scholieren. Geraken ze daar op?

Dat hoop ik wel, natuurlijk. In ieder geval zijn er inmiddels leraren die mijn boeken gebruiken voor een vorm van voorlichting. Tijdens de boekpresentatie van Tweestrijd stond er ineens een vrouw naast mijn tafel, die vertelde dat ze lerares op een middelbare school was en dat ze mijn boeken in de klas gebruikte om haar leerlingen te waarschuwen. Ze had Tweestrijd gekocht en een al eerder gekocht exemplaar van Caleidoscoop bij zich en vroeg me in beide boeken een boodschap voor haar leerlingen te zetten. Dat maakt me toch wel trots en ik hoop dat mijn boeken haar leerlingen het inzicht geven zulke dingen nooit te laten gebeuren.
 
De website van Linda Jansma

 

29 september 2012

Tupla M.

Tupla M. is niet doorsnee. Het zijn twee vrouwen die met één stem schrijven. En allebei kennen ze de theaterwereld van binnenuit. Welke spanningsvelden en ervaringsprocessen levert dat op? 
 
Wendela de Vos en Atie Vogelenzang laten in hun schrijfkeuken kijken en dat levert verhelderende en verrassende antwoorden op.
Een interview om niet te snel te lezen... net zoals hun laatste boek 'Schuld' dat misdaad tot literatuur verheft.

 
‘Tekst verliest namelijk altijd aan kracht
zodra het is overgeleverd aan andere ogen.’

Jullie zijn erg goed in het blootleggen van een geest maar ook in sfeerschepping en taal. Zijn er aspecten van het schrijven waar jullie liever mee bezig zijn dan met andere?

Wij zijn allebei gevoelig voor sfeer. Wij houden van film en denken in beelden. Wij zien het verhaal als een film voor ons. Met mooie details. Maar er moet natuurlijk ook een stevige structuur in zitten, een kader eromheen getimmerd, anders blijft het niet overeind tot het einde. Eigenlijk vinden we dat allemaal wel leuk. Als je ‘het schrijven’ in je vraag wat ruimer neemt, denk ik dat waar we soms wel tegen op kunnen zien is alle zelfpromotie waar je als schrijver aan wordt verondersteld te doen. Wie het hardste schreeuwt, krijgt de meeste aandacht en wij zijn geen van beide erg goed in heel hard schreeuwen.


De setting van jullie boeken wisselt tussen stad en platteland. Is het moeilijker om een spanningsveld te vinden buiten de stad of lijkt dat maar zo op het eerste gezicht?
Dat is een leuke vraag. We hebben daar in Een Kwestie van Tijd wel een soort antwoord op gegeven. Een vrouw ontvlucht de hectiek en een persoonlijk onveilige situatie in de stad en denkt op het platteland (i.c. de Noordoostpolder) rust en bescherming te vinden. Maar eenmaal daar ervaart ze de stilte en de ruimte eerder als angstaanjagend, vreemd en vijandig. Het is dus meer een ander soort spanning dan minder. Maar onze hoofdpersonen kwamen tot dusver wel altijd uit die grote stad. Er is dus altijd al een spanningsveld tussen de ervaringen en verwachtingen van de grote-stadsmens en de (perceptie van) realiteit van het platteland.

Westkapelle, de setting van 'Schuld' © Hubsche


Hoe ontstaat een nieuw plot? Gaan jullie brainstormen of gebruiken jullie eerder een ervaring of situatie die op je af komt?

Dat is verschillend per boek. Vrouwelijk Naakt is geïnspireerd op iets dat Atie meemaakte op haar werk. Een Kwestie van Tijd op een gevoel dat we wilden onderzoeken, je zou het angst voor de angst kunnen noemen. Speeddate gaat over een eigen ervaring. Ik zat bij een onbekende kapper, die zoals gebruikelijk een praatje gaande hield. Ze vroeg wat ik voor werk deed. Ik dacht toen: ik kan mezelf nu helemaal opnieuw verzinnen, ik kan vertellen wat ik wil. Meer Dood dan Levend is gebaseerd op een overval die een aantal jaren geleden in Amstelveen plaats vond en Schuld op een krantenbericht (zie ook onze websiteThe making of Schuld). Het boek waar we nu aan bezig zijn is losjes gebaseerd op iets wat we op televisie zagen.


Wendela, je bent ook juriste. Kun je die kennis en ervaring soms in jullie boeken kwijt?

W: Tot dusver zit er nog weinig juridisch in onze boeken, maar we werken ernaartoe! In Meer Dood dan Levend is Luna rechtenstudent. Een heel klein beetje van mijn studie-ervaringen kwam in het boek terecht. In het boek dat we nu schrijven komt voor het eerst daadwerkelijk een juriste voor.

A: Daar stel ik me dan ook heel veel van voor. Wendela heeft zich al zitten inlezen.

Duindoorn, komt voor in open, kalkrijke duinen
© Johan Wieland
Jullie hebben ook geschreven voor theater. Boren jullie andere thema's aan en creëren jullie andere types van personages wanneer het om een podiumtekst gaat dan wanneer het een boek betreft?

Misschien moeten we die vraag apart beantwoorden.

W: Wat ik vroeger voor theater heb geschreven was erg dienstbaar aan het moment. Er ontbrak iets in het materiaal en dan schreef ik dat. De laatste jaren heb ik weliswaar ook meestal in opdracht geschreven, maar vrijer. En veel poëtischer, lyrischer. In het geval van Sneeuw, de tekst voor Joy Wielkens, ging het om een poëtische verbeelding van een eigen ervaring van Joy. Het personage was dus een gegeven. In het libretto voor Nova Zembla ging het om een stilering van het overwinteringsverhaal.

A: Ik heb in een ver verleden voor toneel geschreven en daarna nog een keer een script voor televisie. Ik vond dat toch wel wezenlijk anders, ook qua personages gek genoeg. Toneel is heel erg een frame. Het is juist de bedoeling dat je dat niet te veel invult, want dan hebben regisseur en acteurs niets om hun tanden in te zetten. De kunst van het weglaten. Een dialoog schrijven, maar dan zo dat het een onderlaag krijgt die iets anders ‘zegt’ dan wat de personages zeggen. Dat kunnen we allebei best goed. Bij het spannende genre vind ik nog steeds dat schrijvers te veel aan telling doen i.p.v. showing. Te veel genoegen nemen met een verhaaltje vertellen.


Passen jullie daarbij ook andere schrijftechnieken toe? En hoe zit met met het schrijfplezier, is daar een verschil in?

W: In mijn (schrijf)gevoel kun je puur toneel, dwz scenes, dialogen, bedrijven, aan de ene kant van het spectrum zetten en poëzie, waar ik het libretto en Sneeuw ook toe reken, aan de andere kant. Daartussen in staan onze boeken. Enerzijds gaan die over concrete situaties, geloofwaardige realistische mensen, anderzijds zit er in de schrijfstijl en in de gedachtewerelden veel poëzie.

A: In mijn korte verhalen loop ik nogal eens vast. Dat komt omdat ik er teveel mee wil. Ik schrijf ook super langzaam. Wat ik bij onze boeken niet doe, doe ik daar juist wel. En soms gaat dat mis. Ik denk heel erg na over de vorm. Ook gaandeweg een verhaal. Er ligt dan niets vast. Als zo’n verhaal lukt ben ik in de zevende hemel, maar ik raak ook sneller ontmoedigd. In het algemeen is het zo dat als schrijven goed lukt, het heerlijk is om te doen, maar ik staar ook regelmatig naar buiten en denk: ik weet waar het over moet gaan, maar waar haal ik het vandaan? Waarom is dit leuk?

Nu verkrijgbaar als e-book

Is theaterpubliek een ander soort publiek dan de brede lezersgroep? Of is er maar één soort 'toehoorder'?

W: Ik ben er van overtuigd dat het twee verschillende groepen zijn, lezers en theatergangers. Lezen is een solitaire bezigheid en bovendien kun je in- en uitstappen wanneer je wilt. Theater is een unieke gebeurtenis, waarbij een x aantal mensen live, die ene avond en daarna nooit meer hetzelfde, voor jou optreden. Je zit vast in je stoel maar je maakt deel uit van een geheel.

A: Ik kijk daar geloof ik anders tegenaan. Net als bij een boek, ben je er (meestal) niet bij als mensen je boek lezen of als een theaterbezoeker naar je stuk zit te kijken. Je hoopt alleen maar dat er genoeg van overeind blijft bij die hertaling in de ogen van lezer en kijker. Sterk en vet opzetten is wel belangrijk in dit opzicht. Tekst verliest namelijk altijd aan kracht zodra het is overgeleverd aan andere ogen.


Kunnen jullie over de ander zeggen waar ze erg goed in is bij het bedenken of schrijven van een boek?

W: We vergelijken het wel eens met het bouwen van een huis. Samen zitten we te schetsen en maken we plannen. Vervolgens zorgt Atie dat het huis ook inderdaad gebouwd wordt, ze is een strenge opzichter. Ik ben meer van de kleurenstalen en een keuken uitzoeken.

A: Wendela heeft een ongebreidelde fantasie en ze is goed in staat om die ten gunste van het boek aan te wenden. Maar ze slaat er niet in door. En ze schrijft heel erg transparant, terwijl ik de neiging heb een te strak breiwerk op te zetten. Ze is ook goed in oplossingen bedenken, want al schrijvende blijf je toch tegen grotere en kleinere problemen oplopen.
Straatje in Riga, de setting van Speeddate
© Stephen Downes
Samen de inhoud en de opbouw van een boek bedenken, dat lijkt me haalbaar. Maar hoe stel je een schrijfstijl af op een andere?

W: Mogen we deze vraag overslaan? Wij vinden het leuk om dit recept nog even geheim te houden!
A: Waarom zouden we daar geheimzinnig over doen? Volgens mij lijkt onze schrijfstijl in essentie gewoon al heel erg veel op elkaar. Om te beginnen delen we de beelden van hetzelfde verhaal door de research die we doen en we denken soms dezelfde dingen. En zijn het negentig procent van de keren eens over de manier waarop een situatie interessanter wordt. Dat is waarschijnlijk gewoon toeval. Maar het kost ons hoegenaamd geen moeite om tot 1 stem in stijl te komen, vind ik.



10. Weinig auteurs nemen een sabbatical. Moet de druk niet eens van de ketel? Of is schrijven een beetje verslavend?

W: Ik hoop niet dat je bedoelt dat Tupla M. te snel op elkaar boeken produceert. Wij hebben het afgelopen jaar trouwens al een soort sabbatical genomen. Schuld was september 2011 eigenlijk al klaar, maar door het overstappen naar De Crime Compagnie kwam het pas mei dit jaar uit. Het volgende boek pas najaar 2013, als alles goed gaat.

Of bedoel je misschien de hoeveelheid (spannende) boeken die er jaarlijks op de markt komt? Dat kan wel wat minder inderdaad. Sommige schrijvers zouden misschien ook baat hebben bij wat meer/langere oplaadperiodes tussendoor. Reflectie op je eigen werk is heel nuttig vind ik. Maar de druk op de ketel kun je natuurlijk ook de uitgeverijen verwijten, die al jaren geleden gestopt lijken met een kritische selectie aan de poort en veel op de markt brengen onder het motto: niet geschoten altijd mis.

A: Als ik heel eerlijk ben, dan vind ik mezelf een luie schrijver. Niet iemand die aldoor bezig is met aantekeningen maken of het afgrazen van haar omgeving naar onderwerpen. Het gaat bij mij allemaal niet vanzelf en we moeten hard werken om een boek tot een goed einde te brengen. Schrijven is voor mij niet verslavend. Integendeel. Ik ben vaak blij als het boek er ligt en ik even iets anders mag gaan doen van mezelf.

Reactie van De scriptor op de laatste vraag: Neen, ik bedoelde niet dat Tupla M. te snel na elkaar boeken publiceert. Ik probeerde me te verplaatsen in het hoofd van auteurs. Ik denk namelijk dat een creatief proces uitputtend is. En dat er misschien een stem in je zegt ‘Nu even niet’ en je tegelijkertijd een andere innerlijke kracht voelt die alleen maar wil creëren. Maar het kan ook iets eenvoudigs zijn, zoals het niet kunnen missen van de structuur en de sfeer die het schrijven aan je leven geeft.







25 september 2012

Manu Adriaens

 
Bij Humo-lezers met een lange staat van dienst doet de naam Manu Adriaens wellicht een belletje rinkelen: er was een tijd dat hij met grote regelmaat voor het magazine schreef. Als bij een naam ook een gezicht en een levende stem gaan horen, ontstaat er een nog interessantere band.

Wie op weekdagen in Brussel is, kan de freelance journalist tijdens de middagpauze bij live interviews over boeken aan het werk zien. Manu is een prettige, relaxte gastheer die precies inschat wanneer hij een sturende vraag dan wel een stilte moet inlassen. En uit elke tussenkomst blijkt dat hij weet waarover hij het heeft.

Maar Manu Adriaens is zelf ook auteur. Onlangs verscheen 'Lof der zachtheid', een bundeling citaten over levenswijsheden in een jachtige, materialistische en hufterige tijd.
 
'Met enige verbeelding zou je het mijn vroegtijdige geestelijke testament kunnen noemen.’
 

‘Lof der zachtheid’ is een uitsprakenboek vol geestelijke bagage. Is het een boek met een missie?

‘Ach, wie ben ik om een missie te hebben? Het boek is gewoon voortgevloeid uit de manier waarop ik al dertig jaar leef. Al die tijd ben ik journalist. Wanneer is een interview voor mij geslaagd? Als enkele zinnen van mijn interviewee me zo raken, dat ik ze achteraf noteer in mijn persoonlijk Notitieboek van Zachtheid en Waarachtigheid. Daarin schrijf ik ook de vertederende regels op die ik ergens lees, hetzij in een krant of magazine, hetzij in een boek. Dat alles heb ik nu in een abecedarium gegoten. Met enige verbeelding zou je het mijn vroegtijdige geestelijke testament kunnen noemen.’
 

Opvallend is de aanwezigheid van de boeddhistische levensbeschouwing. In hoeverre kun je die in een Westerse maatschappij in de praktijk brengen? En zit die soms het functioneren hier in de weg? 

‘Voor alle duidelijkheid: ik noem mezelf een boeddhist light. Ik mediteer dan wel elke dag een uur, maar ik doe dat in m’n eentje. Bij groepsrituelen voel ik me namelijk niet echt thuis, heeft de ervaring me geleerd. En het genot van een goed glas bier of wijn ga ik me ook niet ontzeggen. Ik vul dat boeddhisme dus op mijn eigen manier in. Dat is trouwens het leuke van die levensfilosofie. Eén van de kerngedachten is: “Doe wat volgens je eigen ervaring het best bij je past.” Maar of je nu in het Oosten of het Westen leeft, een aantal zaken blijven sowieso overeind. Zoals de vaststelling dat alles in het bestaan veranderlijk en vergankelijk is. En ook typisch boeddhistisch: hoe meer we verlangen, hoe meer we lijden. Al zeg ik het zelf: ik ben een vrij sober levend mens.’
Ladakh © Matso
 
Is het nodig om die levensbeschouwing in het Oosten te gaan ontdekken of uitbouwen? Levert dat iets extra’s op?

 ‘Ik ben nog nooit in het Oosten geweest, hoor. De boeddhistische wijsheid is gewoon op mijn pad gekomen via literatuur. En ik stelde vast dat het gedachtegoed prima bij me past. Ken je trouwens dat gezegde: “Too far east is west”? Als je te lang doorstapt in de richting van het Oosten, kom je weer in het Westen uit... Ik ga me niet bezondigen aan escapisme. Maar ik vind wel dat wij, westerlingen, iets kunnen leren van de oosterse soberheid en minzaamheid.’
 
Als je er één zou moeten uitkiezen, welk citaat staat dan het dichtst bij jou?
 
‘Een uitspraak van de 19de-eeuwse Amerikaanse filosoof Ralph Waldo Emerson: “Groot is diegene die, te midden van de menigte, met volmaakte minzaamheid de onafhankelijkheid van de eenzaamheid bewaart.” Je zult me niet gauw zien op gelegenheden waar veel volk aanwezig is. In wezen ben ik een einzelgänger, die liever luistert dan praat. Dat komt me prima van pas in mijn beroep van journalist.’ 
Johannesklooster op Patmos,
sinds eeuwen een spiritueel centrum © Scriptor
We kunnen je negen keer per jaar in Daarkom aan het werk zien. In het kader van ‘De leeskamer’ van de Brusselse Hoofdstedelijke Bib ontvang je bekende Vlamingen die over hun favoriete boeken komen praten. Welk soort professionele en persoonlijke voldoening haal je daaruit?  

‘De grootste professionele voldoening is als het gesprek lekker allerlei onverwachte richtingen uitgaat, waarbij ik er als interviewer toch in slaag het overzicht te behouden. Ik geef voorzetten aan mijn gast en hij/zij mag gerust scoren. Ik interview nooit iemand om die persoon klem te zetten. En de persoonlijke voldoening? Die is er als ik weer een mooie uitspraak heb om te noteren in mijn Notitieboek van Zachtheid en Waarachtigheid. Hoe langer je journalist bent, hoe wijzer je in principe wordt.’
 
Heb je zelf inspraak in de gasten? En volgens welke criteria worden ze geselecteerd?
 
‘Aan de hand van een longlist die ik opmaak in samenspraak met de Hoofdstedelijke Bibliotheek, bel ik mensen op om te vragen of ze mijn gast willen zijn. Per seizoen streven we naar voldoende variatie. Daarvoor zoeken we in diverse milieus: de theaterwereld, muzikanten, tv-figuren... Ik praat sowieso graag met mannen en vrouwen die een lange staat van dienst hebben in hun vak. Die hebben de boeiendste verhalen.’

Daarkom, het Vlaams-Marokkaans
cultuurhuis aan de Munt
Hoe bereid je je voor op deze interviews?
 
‘Dat doe ik op een tweevoudige manier. De gast maakt een lijstje op van tien favoriete boeken; die heb ik niet altijd allemaal zelf gelezen, maar ik moet natuurlijk op z’n minst weten waar ze over gaan. Het tweede facet is de achtergrond van de gast: daarvoor neem ik de knipselmap met vroegere interviews uit de schrijvende pers door.’
 
Je bent freelance journalist. Betekent dat dat je een gamma van activiteiten en domeinen bestrijkt? En voel je je daar prettig bij?
 
‘In de jaren tachtig van de vorige eeuw heb ik even in loondienst gewerkt bij de uitgeverij Roularta. Sindsdien weet ik: loondienst is niks voor mij. Ik functioneer niet fatsoenlijk in zo’n groepsgebeuren van een redactie, ook al omdat redacties niet zelden krabbenmanden zijn met grote ego’s. Geef mij maar de vrijheid, ook om mijn onderwerpen zelf uit te kiezen in plaats van onderhevig te zijn aan de grillen van een hoofdredacteur. Zoals ik al aangaf: ik ben een einzelgänger.’ 

Manu Adriaens in gesprek met Marijke Pinoy
10.05.12 © Scriptor
Je schreef ook een boek over het Sint-Janscollege in Meldert waar je gestudeerd hebt. Het heet ‘En we zouden iets van ons leven maken’. Heb je, tot nu toe, voor je gevoel, iets van je leven gemaakt? 

‘Ik leef al dertig jaar van mijn pen. Dat is iets waar ik als jonge knaap op hoopte. In dat opzicht ben ik euh... geslaagd. Verdere ambities heb ik nooit gehad. Ik ben een nuchtere West-Vlaming, die dan ook nog eens gaandeweg boeddhistisch geïnspireerd is geraakt. En hoe ouder ik word, hoe gelijkmoediger ik me – tot mijn grote voldoening – voel.’ 

 
Interviewen is een vak. Hoe word je daar goed in? En wanneer ben je er goed in?
 
‘Het is heel simpel: je bereidt je zo goed mogelijk voor, maar tijdens het gesprek zelf moet je je voorbereiding zoveel mogelijk los durven te laten. ’t Is een kwestie van heel goed luisteren en inhaken op wat je gast zegt. Meer komt er eigenlijk niet bij kijken.’


Als jij te gast was in ‘De leeskamer’, welke favoriete boeken zou je dan meebrengen?
 
‘Het zouden vermoedelijk allemaal non-fictiewerken zijn. Bij de tien titels zou alvast zitten: Praktisch verstand van de Nederlander Theo Kars, een pleidooi voor non-conformisme. En verder zeker een aantal biografieën. De mooiste biografie die ik de jongste tijd heb gelezen, is We zien wel!, het levensverhaal van de Nederlandse zanger Ramses Shaffy, geschreven door Sylvester Hoogmoed. Shaffy heb ik zelf nog geïnterviewd toen ik freelancer was voor Humo: een van de meest charismatische figuren die ik in mijn leven heb ontmoet.’